tiêu dao bảo cự

TRÊN ĐỈNH THANH XUÂN

(Những nẻo đường tâm thức

thuở mới làm người)

Tiểu thuyết

Phần III

TRẦM TƯ

(Nơi tận cùng của tâm hồn và đáy sâu của đời sống)

Tranh Bửu Chỉ

1. Ngưỡng cửa lao tù.

Người cảnh sát lựa một chiếc chìa khóa tra vào ổ. Hoài ngẩng lên nhìn, trên cánh cửa gỗ dày cộm và hoen ố có một tấm bảng nhỏ ghi số 4. Con số viết bằng sơn lở lói cũ kỹ như tấm bảng thiếc ghi nó. Hoài nhìn một vòng chung quanh. Bờ tường dựng đứng với hàng kẽm gai cao ngất, mấy căn nhà quét vôi vàng bẩn, một mảnh sân xi măng, mấy người cảnh sát mặc đồng phục và sau cùng vòm trời xám trên đầu. Mùa đông ở xứ này trời không bao giờ xanh cả, dù là trong một buổi sáng hơi có chút hửng nắng như hôm nay.

Tiếng ổ khóa nghiến lên ken két. Cánh cửa mở ra. Người cảnh sát nắm tay Hoài đẩy anh vào phòng. Cánh cửa đóng ập lại sau lưng anh. Tiếng ổ khóa nghiến một cách hung tợn. Hoài nhắm mắt trong một giây. Anh nghĩ thầm: Thế là xong. Việc gì phải đến đã đến. Mình đã chờ đợi giờ phút này từ ba tháng nay. Ba tháng chạy trốn chui rúc. Thực ra cũng chẳng có gì sợ hãi hay hối tiếc. Bao nhiêu bạn bè từng sát cánh tranh đấu đã lần lượt rơi vào tay cảnh sát. Từ khi phong trào bị dập tắt bằng bạo lực, màng lưới cảnh sát, an ninh quân đội đã được tung ra để truy lùng bọn phiến loạn. Hừ, bọn phiến loạn. Cách gọi xấc láo của bọn cầm quyền có sức mạnh của vũ khí ngoại bang. Hành động để thể hiện lòng yêu nước, tranh đấu cho chủ quyền, tự do, dân chủ, bị gọi là phiến loạn. Nhưng điều đó có quan hệ gì. Lý của kẻ mạnh trong nhất thời chứ không phải trong trường kỳ lịch sử. Và ta sẵn sàng trả giá hành động của mình. Nơi đây. Chốn lao tù này. 

Hoài chớp mắt mấy lần để làm quen với bóng tối trong phòng. Khi mở hẳn mắt ra, trong vùng ánh sáng lờ mờ, Hoài thấy ba người đang ngồi nhìn anh chăm chú. Một ông già, một người đàn ông đứng tuổi và một thanh niên gầy gò. Hoài khẽ gật đầu nói "Chào các bác" và bước tới ngồi xuống một góc phòng.

- Mới bị bắt hả? Một câu hỏi vang lên.

- Vâng. Tôi mới bị bắt chừng hơn một giờ trước khi vào đây. Hoài trả lời.

- Anh ở đâu mà bị bắt? Một câu hỏi khác.

-  Tôi là sinh viên học ở đây. Hoài trả lời và nhìn vào mặt người hỏi. Đó là người đứng tuổi có vẻ nông dân.  

Gã thanh niên ngồi cạnh gật gù ra vẻ hiểu biết:

- Tranh đấu phải không?

- Vâng.  

Hoài trả lời và nhủ thầm: Hãy để cho tôi yên. Đừng ai chất vấn và tỏ vẻ thương hại tôi ở đây. Tôi không cần những điều đó. Nghĩ vậy nhưng Hoài vẫn tiếp tục trả lời những câu hỏi. Họ hỏi Hoài chi tiết về nguyên nhân bị bắt, về tình hình bên ngoài. Hình như họ trông chờ ở Hoài một câu trả lời có thể liên quan đến số phận của họ, những người bị giam và hầu như bị bỏ quên trong căn phòng nhỏ bé u ám này. Hoài cũng biết ông già tên Tư đạp xích lô, người đứng tuổi tên Ba là nông dân và gã thanh niên tên Kỳ, ở ngoài là công chức. Chính Kỳ đã giới thiệu những điều đó với Hoài. Gã nói để dễ xưng hô và nói chuyện. Hoài không lưu ý mấy và mong cho cuộc nói chuyện làm quen chóng xong. Anh muốn im lặng và suy nghĩ. Anh muốn nhìn rõ những cảm xúc và ý nghĩ của mình trong giờ phút này. Giờ phút anh đã chờ đợi nhưng cũng đã chạy trốn. Hoài hài lòng thấy mình đã rất bình thản, không chút sợ hãi bối rối, trừ một thoáng bàng hoàng khi chiếc còng sáng loáng của cảnh sát khóa đánh cách vào tay anh. Anh đã chuẩn bị cho mình một thái độ như thế nào và đã thực hiện được dự định. Rất bình thản. Không dao động. Và nhất là không sợ hãi. Làm sao ta có thể sợ hãi được. Bọn khốn nạn này. Hoài tự nhủ một cách kiêu hãnh. 

Anh ngồi tựa lưng vào tường, tỏ vẻ không muốn nói chuyện nữa. Anh xé một miếng giấy xi măng lót trên sàn nhà và lấy cây bút dấu trong người ra viết. Ôi cây bút yêu quý biết chừng nào. Khi bị khám xét và tịch thu giấy tờ, vật dụng trên người, anh đã khéo léo thả rơi cây bút vào trong quần lót vì anh biết thế nào mình cũng cần đến. Còn giấy ở đây thì tha hồ. Người ta đã lót ba bốn lớp giấy bao xi măng trên sàn nhà để nằm cho đỡ lạnh. Anh cảm thấy sung sướng vô cùng khi đặt bút xuống ghi ngày tháng nơi mảnh giấy vàng ố kê trên đầu gối. Lời ý trong đầu anh trào ra một cách mãnh liệt, hơn tất cả những lần ghi nhật ký khác mà anh đã làm sau những cơn xúc động lớn.

- Viết chi vậy?

Câu hỏi vang lên một cách khó chịu. Hoài ngẩng lên nhìn thấy ba người tù trong phòng đang nhìn anh một cách dò hỏi, nghi kỵ.

- Tôi viết nhật ký. 

Hoài trả lời và cúi xuống viết tiếp. Hãy để cho tôi yên. Tôi đếch cần các người. Tôi phải trở về với nội tâm sôi trào bão tố của mình. Tôi đã vào đây và tôi phải bắt đầu cuộc phấn đấu mới, một cách cô đơn và dũng cảm. Chốn lao tù sẽ là nơi tôi trui rèn nghị lực và tâm chí. Ở ngoài đã bao nhiêu lần tôi đã dự định tuyệt giao với bạn bè, quay về với bản thân, đốt lửa cô đơn để luyện thành nhân cách. Tôi chưa làm được vì tôi còn yếu đuối. Tôi chưa đủ can đảm để dứt khoát. Tôi vẫn còn vị nể người này kẻ khác. Tôi vẫn còn sợ dư luận. Tôi vẫn còn lệ thuộc. Tôi đã sống không được tự chủ. Nhưng tôi vẫn luôn muốn là tôi, hoàn toàn là tôi, trên đường đi vào đời sống vĩnh cửu. Ý muốn đó tiềm ẩn trong từng hơi thở, từng sợi nghĩ tưởng và thường xuyên lên tiếng réo gọi, đôi khi còn trở thành những lời kêu gào khẩn bách. 

Ở tuổi vào đời, tôi đã từng giáp mặt với đời sống, đất nước, sự chết và hư vô. Bao nhiêu vấn đề đặt ra ngổn ngang trong trí tưởng. Tôi còn phân vân rất nhiều. Tôi muốn chọn lựa dứt khoát nhưng chưa đủ điều kiện. Tầm mắt tôi còn gần, suy tư tôi còn cạn, liên hệ tôi còn ràng buộc. Tôi chưa đủ tự do và tự chủ để quyết định đời mình. Gần đây tôi đã tham dự vào một biến động lịch sử lớn. Biến động sáng ngời chính nghĩa. Tôi đã hiến thân như một kẻ đam mê cuồng nhiệt. Không do dự. Không sợ hãi. Không điều kiện. Học hành, bằng cấp, tương lai, tôi quăng vào một xó để sống cho hôm nay hừng hực lửa nhiệt tình. Độc lập, dân chủ, tự do cho đất nước, đồng bào. Lý tưởng vô cùng cao đẹp đã cuốn hút tôi như một cơn bão lốc. Nhưng trong cuộc chiến đấu thần thánh đó, đôi lần tôi thoáng hoài nghi và chán chường. Những câu hỏi mới được đặt ra và dần dần ám ảnh tôi không ngớt. Sự hi sinh của tôi có phải là điều tuyệt đối cần thiết và cao cả? Đồng bào tôi là ai? Họ có đáng cho tôi hi sinh xả thân không? Thế hệ mai sau có quyền gì để sung sướng hạnh phúc trên nấm mồ của thế hệ hôm nay? Thế nào là con người dân tộc và con người nhân loại? Nên sống như một-con-người Việt-Nam-nhược-tiểu-nô-lệ hay như một-con-người-nhân-loại-tự-do-tuyệt-đối trong cách thế làm người? Có thể nào có thể có sự dung hòa giữa hai con người đó? Bản chất tôi nghệ-sĩ-cùng-trời-phóng-đãng có thể thích nghi được hay không những công việc chính trị nhiều khi bẩn thỉu và độc điệu nhàm chán? Những câu hỏi thật ghê gớm cho một đời người. Nhất là cho tôi, một kẻ đã có đọc chút ít sách vở, triết lý và luôn khao khát tự do, khao khát tuyệt đối. 

Phong trào tranh đấu tôi tham dự đã thất bại vì nhiều lý do mà có lẽ tôi phải trầm tư nhiều mới tìm ra hết được. Tôi không hối tiếc gì về việc mình đã dấn thân. Ngược lại, tôi đã vô cùng phấn khởi và thích thú. Ngay cả bây giờ, tôi vẫn còn kiêu hãnh vì việc mình đã làm. Nhưng tôi cần phải xét lại hết. Để tìm ra những câu trả lời dứt khoát. Và đây là lúc thuận tiện nhất. Trong chốn lao tù này, tôi được tuyệt giao với mọi liên hệ cũ, tôi sẽ đốt lửa cô đơn để xét lại bản thân, trui rèn nghị lực và tâm chí. Cám ơn vô vàn tù ngục. Cám ơn vô vàn chốn giam cầm này. 

Hoài bỏ bút xuống. Một chân anh tê chồn vì ngồi quá lâu không đổi tư thế. Ngòi bút và trang giấy đã đưa anh bay bổng vào vùng nghĩ tưởng đến quên cả thực tại. Anh đã viết một cách say mê phi thường. Nhìn lại những trang giấy - mấy miếng bao xi măng gấp xé vội vàng - anh thấy nét chữ nguệch ngoạc xiêu vẹo nhưng hình như đã lướt đi một cách mãnh liệt vô cùng, để bắt kịp và hình thành những ý tưởng sôi nổi. Hoài ít viết nhật ký. Anh chỉ viết trong những cơn khủng hoảng hay dao động lớn. Và vì thế mỗi lần viết nhật ký là đánh dấu một chặng đường mới, một ngõ rẽ trong tư tưởng và đời sống anh. Những lần như thế, ngòi bút nhiều lúc muốn vuột khỏi tay anh. Mấy ngón vội vàng cuống quýt với cây bút nóng nảy hình như không đuổi kịp những dòng chữ lảo đảo chới với. Những lúc đó, Hoài thấy rõ viết mãnh liệt như sự sống ở đỉnh cao cực đoan nhất, viết là một khoái lạc tuyệt vời và viết xong, cơ thể, trí não anh rơi vào một trạng thái rã rời nhưng vô cùng lênh đênh thống khoái. 

Hoài cất cẩn thận giấy bút vào trong ngực áo và đứng lên đi lại cho dãn chân. Đến bây giờ anh mới thấy căn phòng quá nhỏ hẹp. Căn phòng vuông vức, mỗi bề chưa tới ba thước. Ba người tù cũ trải giấy làm chỗ nằm choán gần hết phòng, chỉ chừa một lối đi nhỏ sát cửa ra vào. Đồ đạc của họ chỉ có vài cái quần áo, mền cũ đã được xếp gọn gàng dùng làm gối. Ở góc phòng gần cửa ra vào, mấy cái hộp, cà mèn và thùng đựng nước cũng được xếp cẩn thận. Vách tường xi măng mầu vàng bẩn làm cho căn phòng nhỏ bé có vẻ ngột ngạt, trơ trụi và buồn rầu. 

Có tiếng ồn ào nói chuyện ngoài sân và ba người kia sửa soạn lấy  bát đũa. Kỳ giải thích cho Hoài biết đã đến giờ cơm chiều. Người ta mang cơm đến từng phòng một cho tù mỗi ngày hai bữa. Kỳ cho anh mượn tạm một cái cà mèn và nói cho anh biết cần phải mua sắm những gì khi được gia đình liên lạc thăm nuôi. Về chuyện ăn uống, ít ra mỗi người phải có hai cà mèn bằng nhôm khó vỡ và dễ rửa. 

Có tiếng ổ khóa nghiến ken két và cánh cửa mở ra. Một người cảnh sát mang súng giục tù ra lấy cơm. Kỳ mang tất cả cà mèn của mọi người ra lấy cơm canh. Ở ngoài, mấy người đội nón lá, mặc quần cụt có vẻ cũng là tù, gánh một máng cơm bằng gỗ lớn và một nồi canh khổng lồ. Họ đặt các thứ xuống giữa sân nhớp nháp bùn. Cơm và canh còn bốc khói trong mưa phùn bay bay. Họ múc canh và cơm với những vá lớn làm bằng gáo dừa. Họ làm việc nhanh chóng và im lặng, không nói năng gì với tù trong phòng đang ngấp nghé ở cửa. Kỳ chuyển những cà mèn vào phòng và buổi lấy cơm chấm dứt mau lẹ. Tuy thế tù trong phòng cũng đủ thì giờ để hít thở không khí và nhìn ra bên ngoài một chút. Hoài thấy cả ba người kia đều chồm ra cửa một cách hớn hở lạ lùng. Hình như đối với họ, cánh cửa mở ra một vài phút đã là một ân huệ lớn.

Cánh cửa đóng lại. Bốn người ngồi xếp bằng quây quần giữa phòng để ăn. Cà mèn của Hoài lỏng bỏng nước và vài cọng rau. Anh ngửi thấy mùi tanh tanh khi múc muổng đầu tiên đưa vào miệng. Canh rau muống này không giống chút nào với những bát canh rau muống nấu tôm tươi ngon lành mà anh đã ăn nơi quán cơm sinh viên của chị Lợi ở ngoài. Nó chỉ là một thứ nước vẩn đục mằn mặn tanh tanh. Bác nông dân Ba lấy ra một lọ muối sả cất trong góc phòng ra ăn thêm. Bác mời Hoài nhưng Hoài từ chối. Anh phải chịu đựng mọi khốn cực của lao tù. Anh không muốn và không cần ai giúp đỡ. Anh phải tự mình đương đầu một cách cô đơn và dũng cảm. Anh cố gắng nhai hết cà mèn cơm dù đã lợm giọng và ngấy đến tận cổ. Anh luôn tự nhủ mình phải khắc phục những yếu đuối, vượt qua mọi  gian khổ. Ăn xong, Kỳ lấy một lon nước trà ra uống và mời Hoài nhưng anh cũng từ chối. Anh chỉ hớp một ngụm nước lạnh trong chiếc thùng nhỏ để nơi góc phòng. Anh đã chọn một thái độ và phải hành động theo lựa chọn của mình.

Buổi tối, trời lạnh nên mọi người nói chuyện qua loa một chút rồi sửa soạn đi ngủ. Ông Tư đạp xích lô chia cho Hoài một ít giấy lót và để anh nằm gần Kỳ. Kỳ nhường một nửa mền cho anh đắp nhưng anh cám ơn và từ chối. Anh nhất quyết chịu đựng và không cần ai san sẻ. Trời càng khuya càng lạnh. Cái lạnh căm căm buốt giá nhức nhối trong xương da. Mùa đông xứ này thật địa ngục cho những kẻ thiếu cơm áo. Mưa dầm gió bấc và lạnh kinh người. Hoài bị bắt vào buổi sáng hơi hửng nắng nên anh chỉ mặc một cái áo blouson mỏng ngoài áo sơ mi chứ không mặc áo len. Về đêm, những chiếc áo anh mặc trên người không có nghĩa gì cả, như đã rơi rụng đâu hết. Cái lạnh luồn qua mấy lớp áo một cách dễ dàng và sờ soạng trên làn da run rẩy của anh. Nhất là anh lại nằm trên sàn nhà ẩm ướt và cái lạnh hình như còn chui từ dưới đất lên.

Hoài nằm cong người như con tôm dấu hai tay vào trong đùi cho đỡ rét. Anh có thiếp ngủ đi một lát vì mệt mỏi nhưng nửa đêm cơn lạnh kéo giật anh dậy. Anh run lẩy bẩy. Anh nghiến răng lại nhưng vẫn không cầm giữ được cơn run rẩy. Lạnh bây giờ không ở ngoài vào mà lại từ trong ruột lạnh ra, chạy khắp châu thân. Cả người anh tê tái, không còn một chút hơi ấm. Anh nhắm nghiền mắt lại và tự kỷ ám thị. Ta phải ngủ. Ta phải ngủ. Ta không lạnh. Ta không lạnh. Ta không cảm thấy gì cả. Cơ thể anh vẫn tiếp tục giật lên từng cơn. Kỳ nằm bên anh thức giấc kéo mền đắp cho anh. Không hiểu sao anh im lặng chấp nhận. Hơi ấm dần dần trở lại. Lưng anh tựa sát vào lưng Kỳ và anh cảm thấy sự ấm áp của người nằm bên cạnh. Anh trôi dần vào giấc ngủ và hình như vẫn miên man tự hỏi: Ta yếu lòng rồi chăng? Ta yếu lòng rồi chăng?

2. Trầm tư cho bằng hữu.

Buổi sáng Hoài dậy thật sớm. Trời vẫn còn lạnh giá và bên ngoài đang mưa rả rích. Cơn mưa nhỏ hạt gõ đều đều trên mái tôn thành một âm vang độc điệu buồn rầu. Căn phòng nhỏ bé và ngọn đèn vàng vọt không gây được ấn tượng ấm cúng mà chỉ làm cho Hoài thấy vô cùng hiu quạnh. Ba người kia vẫn còn trùm chăn thiếp ngủ. Hoài ngồi dậy tựa lưng vào tường. Bức tường cũng lạnh giá như một phiến nước đá làm anh nhột nhạt phải xích ra xa.

Ngồi xếp bằng trong phòng, Hoài nảy ý định tập ngồi thiền mỗi buổi sáng. Có lẽ đây là cách thức tập luyện tốt nhất để rèn nghị lực và qua thì giờ nơi tù ngục. Ở ngoài, Hoài đã đọc một số sách về thiền và Yoga, anh cũng có thử tập một vài lần nhưng phải bỏ dở vì bận rộn bởi quá nhiều việc khác và không đủ bình tâm để ngồi. Hoài nghĩ bây giờ là lúc thuận tiện nhất. Anh quay mặt vào tường ngồi xếp bằng theo kiểu kiết già và bắt đầu điều tức. Anh hít hơi vào thật nhẹ và sâu dài, tưởng tượng như hơi thở mình đang chạy dọc theo đường xương sống và tụ lại nơi huyệt đan điền dưới rốn. Anh giữ hơi thở ở đó cho đến lúc cảm thấy khó chịu và bắt đầu thở ra từ từ, cũng tưởng tượng hơi thở chạy ngược lên theo đường xương sống và thoát ra hai lỗ mũi. Ban đầu Hoài tập hơi khó khăn, nhiều lúc hơi thở bị đứt đoạn hoặc hít vào thở ra không đúng cách nhưng dần dần hơi thở anh trở nên điều hòa. Một luồng hơi nóng hình như thoát ra từ huyệt đan điền phát ra dâng lên trong ngực và anh cảm thấy ấm áp dễ chịu. 

Dần dần, khi đã quen, Hoài không còn chú ý đến hơi thở nữa. Trí nghĩ anh bắt đầu phiêu du. Hoài nhớ tới bạn bè bên ngoài. Và anh muốn dành những ý nghĩ đầu tiên trong ngày cho bằng hữu vô vàn yêu dấu. Những ngày tháng chạy trốn vừa rồi chúng ta đã gắn bó với nhau nhưng cũng chán chường nhau biết mấy. Bởi chúng ta đã vô cùng khủng hoảng. Chúng ta đã sống chui rúc nơi căn lều hẻo lánh trong một vùng ngoại ô yên tĩnh. Nằm ngủ bên nhau, mở mắt ra là trông thấy nhau. Chúng ta đã thảo luận với nhau hằng ngày trong suốt từng ấy ngày tháng. Ôn lại những phút vui buồn, hi vọng, phấn khởi, bất bình trong những ngày tranh đấu. Bao nhiêu chặng đường gian nguy đã đi qua và bao nhiêu âm mưu của đối phương đã bị phá vỡ. Chúng ta đã tổ chức những buổi mít tinh vĩ đại lên án bọn đế quốc và chính quyền tay sai mà người đến tham dự chảy cuồn cuộn như thác lũ, lời hoan hô đả đảo rền vang như sấm dậy lưng trời. Chúng ta đã chiếm đài phát thanh và cất cao lời tố cáo trên làn sóng điện cho cả nước cùng nghe. Chúng ta đã bắt cóc một trung tướng của đối phương giữa ban ngày trong một ngày hội lớn của nhân dân thành phố. Chúng ta đã tổ chức những đêm không ngủ nơi giảng đường lớn của Đại học Văn khoa, tiếng hát lời ca quật cường đã bập bùng như ngọn đuốc. Chúng ta đã tay không đi diễn hành trong hàng ngũ Đoàn Sinh Viên Quyết Tử trước mũi súng của một tiểu đoàn lực lượng đối nghịch. Chúng ta đã giải tỏa đường cấm Tự Do, đã đốt Trung Tâm Thông Tin Hoa Kỳ, bao vây Tòa Lãnh Sự Mỹ... Chúng ta đã đem con tim nồng và khối óc lửa ra hiến dâng cho đại cuộc dựng nước. Ôi những ngày tháng thần thánh khó trở lại lần thứ hai trong đời. Nhưng chúng ta đã thất bại. Phong trào đã tạm thời tan rã trước kẻ thù. Dĩ nhiên, thất bại không phải là đầu hàng, chịu thua mà chúng ta sẽ tiếp tục chiến đấu khi có cơ hội. Sau đó chúng ta đã chạy trốn vì bị truy nã ráo riết. Và trong căn lều hẻo lánh kia, chúng ta đã sống những ngày tháng dài lo âu, chờ đợi và tính toán. Chúng ta đã phân tích kỹ nguyên nhân thất bại của phong trào. Sự sai lầm của lãnh tụ. Sự thỏa hiệp của những phần tử bội phản. Quần chúng thiếu tổ chức và liên kết chặt chẽ. Kiệt quệ về kinh tế. Sức mạnh vũ khí và tiền bạc của ngoại bang. Nhiều điều còn mơ hồ và chúng ta còn phân vân. Việc trước mắt là phải thoát ra khỏi cuộc truy nã đang mở rộng. Nhưng có phải chúng ta cứ sống chui rúc và ngồi nhìn nhau mỗi ngày để chờ đợi màng lưới chụp xuống. Chúng ta đã đi vào ngõ cụt, bế tắc. Mãi rồi chúng ta chán cả nhau và không biết làm gì để giải tỏa những khốn khó trong lòng. Chúng ta đã quyết định chia tay để mỗi đứa tìm lối thoát cho riêng mình. 

Bây giờ tao đã sa lưới và ngồi thiền ở đây để nghĩ đến chúng mày, vào một buổi sáng mùa đông buốt giá, trong một căn phòng tối tăm chật hẹp. Tao muốn nhìn kỹ lại chúng mày bằng những hoài niệm của mình, sau một thời gian xa cách, để hiểu rõ hơn cá tính, nhân cách và tư tưởng của chúng mày, để có cái nhìn thấu đáo và toàn diện hơn về mỗi đứa. Đây cũng là điều tao sẽ tiếp tục làm về từng khuôn mặt bạn bè trong thời gian tao còn đốt lửa cô đơn ở nơi chốn lao tù này.

Trước hết tao muốn nghĩ về Quang, một tâm hồn sôi nổi và tràn đầy phản kháng. Tao tìm thấy mày như một kẻ đồng điệu thuở mới bước chân vào ngưỡng cửa đại học. Nhưng mày đã thay đổi nhanh chóng, trở nên trầm tĩnh, sâu sắc và có lập trường vững chãi. Có lẽ hoàn cảnh sống của mày đã tạo nên thay đổi đó. Mày chỉ còn mẹ già ở một vùng quê sỏi đá mất an ninh. Trong những năm đi học mày đã bị cảnh sát tình nghi và theo dõi kỹ nhất mặc dù mày không có hoạt động gì nổi bật. Có thể mày đã được Cộng Sản móc nối chăng. Tao không rõ, không hỏi và mày cũng chưa hề nói với tao về điều này. Mỗi đứa hoàn toàn có tự do để lựa chọn và chúng ta có ảnh hưởng đến nhau nhưng tôn trọng nhau.

Mày khác tao nhiều. Tao nhớ có lần trong một đoạn nhật ký tao đã so sánh hai đứa. Mày sâu im bền ngầm mãnh liệt như biển, tao bay bướm hào hoa đa tình cuồng nộ như gió. Lối viết đó có vẻ "bốc" quá nhưng đã mô tả được phần lớn đặc tính của hai đứa. Mày giống tao ở điểm cùng cực đoan quá khích. Mày đã có lần lớn tiếng đòi bắn bỏ bọn phản động trong phong trào tranh đấu ngay giữa trụ sở Hội Đồng Sinh Viên. Mày chủ trương nhất quyết dùng bạo lực để đánh đuổi bọn thực dân mới và lật đổ chính quyền bù nhìn tay sai đế quốc. Mày có thể chịu đựng được khắc khổ, trọng lý trí, coi nhẹ tình cảm và hầu như không có mối tình nào trong suốt mấy năm học đại học. Chính vì thế mày đã lên án tao kịch liệt khi tao theo đuổi một vài mối tình nhỏ thoáng qua trong thời gian tranh đấu. Mày đã chửi bới thậm tệ, cho như thế là nhảy múa trên xương máu của đồng bào và quả quyết những đứa con gái chẳng ích gì cho đại cuộc. Mày sắt đá khó chuyển dời nhưng không phải vì thế mà mày không có những lúc yếu lòng. Đó là lúc mày đau thương hàn nằm cô đơn trong nhà trọ. Bức thư gởi tao lần đó đã tố cáo rõ điều này. Theo tao đó là chuyện tất nhiên của con người vì không ai có con tim bằng đá cả. Có một điều lạ lùng là không hiểu sao tao vẫn nghĩ rằng, một lúc nào đó, trong một khúc quanh của lịch sử, mày có thể giết tao và tao sẵn sàng chết cho mày. Và một niềm xác tín nữa là nếu có định mệnh thì định mệnh đã và sẽ buộc hai đứa vào cùng một cuộc chiến đấu giữa đời. 

Một đứa bạn khác tao muốn nghĩ đến trong giờ phút này là Băng. Mày cực đoan quá khích như Quang, như tao nhưng ít để lộ ra ngoài. Sự quá khích được biểu lộ bằng cách khác, bằng lối nói chuyện thật mỉa mai cay đắng và giọng văn phê bình soi mói, dằn vặt. Mày có tham vọng trở nên nhà văn lớn. Trong số bạn bè thời còn đi học, mày là đứa viết nhiều nhất. Hai truyện dài và mấy chục truyện ngắn. Dù viết ra chỉ để đó cho bạn bè đọc vì không tờ báo nào dám đăng bài của tụi mình cả. Về báo chí, điều mày hoàn tất được là chủ trương biên tập một đặc san xuân của trường. Còn ngoài ra, tất cả đều là dự tính như hầu hết những điều dự định chung của tụi mình. 

Mày rất cảm phục những người kháng chiến chống Pháp. Mày không nói rõ nhưng hình như mày có ông bố ngày xưa đi theo kháng chiến và biệt tích đến giờ. Tao nhớ có lần trong một cuộc tranh luận về chính trị, khi tao nói: "quân Bắc Việt xâm nhập Miền Nam", mày đã đột nhiên đùng đùng nổi giận và lớn tiếng miệt thị tao là ăn bã tuyên truyền của đài phát thanh. Sự thực mày nghe nhầm, tưởng tao nói là quân Bắc Việt "xâm lăng" Miền Nam, vì theo mày không thể nào dùng từ ngữ xâm lăng được. Chỉ có bọn thực dân đế quốc xâm lăng Việt Nam chứ người Việt không thể xâm lăng nước Việt được. 

Lần nói chuyện đó cũng là một kỷ niệm khó quên. Đêm hôm ấy, mày và tao đã thức suốt đêm nằm trên hai chiếc võng mắc cạnh bờ sông nơi vườn nhà của một thằng bạn. Thằng bạn mỏi mệt đi ngủ sớm nhưng tao và mày vẫn thức nói chuyện cho đến sáng trắng. Cuộc nói chuyện dẫn đến một sự kiện lạ lùng, vừa buồn cười, vừa thỏa lòng, vừa cay đắng. Mày và tao nẩy ra ý nghĩ thử làm tổng thống trong một đêm và nói về toàn bộ đường lối lãnh đạo của mình để đưa đất nước đến hùng cường. Mày và tao đã thay phiên nhau nói. Nói say mê và hùng hồn như một ứng cử viên tranh cử tổng thống thật sự. Hai đứa nói hăng hái đến nỗi sau cùng đều khản cổ, khô môi, rát lưỡi và chỉ còn phát ra được tiếng khào khào. Trong lần đó, bây giờ tao còn nhớ rất rõ, điều hai đứa cùng đồng ý là phải triệt để sống khắc khổ. Từ tổng thống, bộ trưởng cho đến người dân thường, đều mặc áo vải thô, mang dép Bình - Trị - Thiên và đạp xe đạp đi làm việc, ngay cả lúc tiếp các quốc khách đến thăm viếng. Triệt để cấm nhập cảng các loại xa xỉ phẩm. Triệt hạ tất cả bọn gian thương đầu cơ tích trữ và bọn con buôn chính trị. Nếu cần, phải đưa ra pháp trường những tên ngoan cố nhất. Mày và tao đã chủ trương quyết liệt như thế vì bao nhiêu chính quyền tự nhận là của dân nghèo đều chỉ là bóc lột dân nghèo. Sự xa xỉ và lười biếng đã đưa đất nước ngày càng lệ thuộc ngoại bang một cách vô phương cứu vãn. Giấc mơ làm tổng thống của tụi mình đã tố cáo sự phá sản tàn hại của niềm tin đối với những thế hệ đàn anh đang lãnh đạo đất nước. Họ đã làm chúng ta thất vọng não nề. Giấc mơ còn biểu lộ sự khủng hoảng vô cùng về lý tưởng và hành động của tuổi trẻ. Chúng ta khát khao rất nhiều nhưng chưa tìm ra được con đường đích thực để cứu nước. Đó là thảm kịch đã dằn vặt thế hệ chúng ta bao nhiêu năm tháng.

Bây giờ tao ở đây và chúng mày đang làm gì ngoài đó? Chạy trốn? Tiếp tục vận động tranh đấu? Lo âu? Cùng quẫn? Chúng mày có chia sẻ được gì cho tao và tao chia sẻ được gì của chúng mày? Có lẽ mỗi đứa sẽ phải nghiến răng lại để tự mình đương đầu với thử thách. Dù sao chúng ta vẫn còn có một con đường chung: Con đường cứu nước và dựng nước. Trừ phi trong cuộc đốt lửa cô đơn để trầm tư trong lao tù này tao thay đổi ý kiến. Chúng mày hãy can trường tiếp tục đi theo con đường đã vạch.

3. Hiểu nghĩa đồng bào.

Một tuần đã trôi qua từ khi Hoài bị bắt. Trong những ngày này anh nhất quyết đốt lửa cô đơn để trui rèn mình và từ chối chia sẻ với bạn tù cùng phòng. Ba người kia vẫn tiếp tục tử tế với anh. Bác Ba mời Hoài muối sả trong bữa ăn. Kỳ mời anh nước trà. Ông Tư hỏi thăm anh về gia đình. Anh vẫn tiếp tục từ chối và tỏ ra lạnh nhạt. Có thể nói gần như có một cuộc đấu tranh tình cảm giữa anh và ba người tù cùng phòng. Họ luôn mời mọc, chuyện trò và anh cố gắng né tránh những gì có thể tạo ra liên hệ tình cảm với họ. Trong lúc họ nói chuyện anh làm như không nghe thấy, không góp ý và không có thái độ gì cả. Nhiều khi họ làm anh đến bực mình vì cứ muốn kéo anh vào cuộc nói chuyện. Bề ngoài anh tìm cách từ chối, né tránh một cách khéo léo để khỏi gây xung đột nhưng bên trong anh ngấm ngầm tức giận. Nhiều lúc anh có ý nghĩ muốn được nhốt riêng vào một phòng biệt giam để tự do suy tưởng, khỏi bị người khác quấy rầy.

Trong thời gian này, khi suy nghĩ về những vấn đề lớn của mình, Hoài đã tìm thấy những kiến giải mới và anh vô cùng sung sướng khi soi rọi được những luồng ánh sáng vào các vùng tư tưởng trước kia tối tăm rối loạn. Tuy nhiên, khi suy nghĩ về đồng bào. Hoài vô cùng ngạc nhiên thấy mình không hiểu gì nhiều về đồng bào của mình cả. Một điều thật lạ lùng. Một kẻ đã từng lựa chọn hiến thân cho Đất Nước và Đồng Bào lại không hiểu gì nhiều về những thực thể đó. Trước kia hình như đối với anh Đất Nước và Đồng Bào chỉ là những ý niệm viết bằng chữ hoa. Những ý niệm này kết tinh do sự giáo dục, do những bài học sử địa, những ca dao tục ngữ, những tác phẩm văn học. Chúng hiện diện trong tư tưởng của anh, nhưng dần dần trở nên mơ hồ, xa cách dù vẫn còn giữ được tính chất cao quý. Ngoài một số bạn bè thân thiết mà anh hiểu rất rõ, anh chỉ cảm thấy mơ hồ rằng đồng bào anh muốn độc lập, tự do dân chủ và anh cần phải phấn đấu cho những lý tưởng đó. Bây giờ trong cuộc trầm tư này anh không chấp nhận sự mơ hồ đó nữa. Anh muốn nhìn rõ những điều này cho tới cùng bản lai diện mục của nó trước khi lựa chọn dứt khoát một thái độ. 

Đồng bào anh là ai? Họ nghĩ gì, sống như thế nào, thực sự khát vọng những gì? Và một tia sáng bỗng lóe lên trong óc anh. Trước hết, nơi đây, đồng bào anh là ba người tù cùng phòng, là ông Tư, là bác Ba, là Kỳ. Anh đã hiểu biết gì về họ chưa, đã chia sẻ gì với họ chưa mà anh dám tự nhận là chiến đấu cho họ. Có một điều làm anh ngạc nhiên hơn nữa khi nhận ra rằng ba người tù cùng phòng đã hết sức tử tế lo lắng cho anh dù việc đó không có lợi gì cho họ cả. Quả thực như vậy vì anh cũng chỉ là một thằng tù không hơn không kém. Anh có thể bị tra tấn, kết án, đày đi biệt xứ và thân mật với anh nhiều khi có hại cho họ nữa là đằng khác. Thế thì tại sao họ đã làm như vậy dù anh vẫn tỏ ra bất cần, lạnh nhạt. Đó có phải là vì bản chất tốt đẹp của họ luôn muốn cảm thông, chia sẻ, đùm bọc lẫn nhau khi chung cùng cảnh ngộ. Đó là một thiện ý đã biểu lộ sâu sắc tình người, đặc biệt nơi những người bình dân chất phác và ít học. Hoài không tìm hiểu những điều đó và những điều tương tự nơi đồng bào anh thì những ý tưởng cao siêu, hoa hòe về Đất Nước, Đồng Bào sẽ lả tả rơi rụng hết. 

Hoài thốt nhớ đến lời kể của bác Ba khi tâm sự với hai người tù kia tối hôm qua. Dòng họ bác làm nghề nông từ bao nhiêu đời. Mỗi đời đều sống bám vào mảnh đất ông cha để lại. Bao nhiêu cuộc chiến tranh đã không thể rứt họ ra khỏi mảnh đất vô cùng yêu dấu đó. Gần đây, những cuộc dội bom và giao tranh tàn khốc cũng không làm bác nao núng. Vùng của bác ở bị liệt vào vùng xôi đậu và đa số dân trong vùng đã được đưa vào sống trong những trại tập trung của chính quyền. Bác bị bắt vì không chịu rời quê hương của mình. Thực ra, có lần vì máy bay oanh tạc quá dữ dội, bác có lên nhà người bà con ở thành phố sống tạm một thời gian. Bác không thể nào chịu nổi sự chật chội, mùi khói xe và cảnh ăn không ngồi rồi. Suốt ngày bác ngồi chồm hổm ngoài cửa nhìn người đi qua lại mà nhớ nhà nhớ quê. Bác nhớ từ cái cày đến con trâu. Nhớ từ bụi tre đến cái giếng. Nhớ mái nhà tranh. Nhớ cây ổi sẻ. Nhớ con sông. Nhớ luống cày. Và nhất là nhớ vô cùng cánh đồng lúa vàng óng trĩu hạt dưới ánh mặt trời. Và bác phải trở về quê ngay vì không chịu đựng nổi sự nhớ nhung đó. 

Hoài tự nhủ tại sao mình không tìm hiểu những tâm sự đó nơi bác Ba, nơi đồng bào mình. Đó mới chính là những tình cảm sâu kín nhất, những khao khát chân thực nhất mà anh cần tìm hiểu. Hoài thấy mình cần thay đổi thái độ, cần mở lòng ra vì khép kín là vô lý, là xuẩn động nữa. Phòng giam số 4 này là cơ hội tốt đẹp đầu tiên cho anh tìm hiểu đồng bào của mình.

Ngày hôm nay là ngày tù được thăm nuôi. Trừ Hoài ra chưa liên lạc được với gia đình, ba người kia thỉnh thoảng đều được thân nhân đến thăm viếng và tiếp tế. Gần suốt buổi sáng trôi qua, cả ba người chưa ai được gọi ra cả. Họ băn khoăn hồi hộp chờ đợi. Kỳ thỉnh thoảng chạy tới dòm qua lỗ khóa. Tiếng chân ai ở ngoài đi lại gần cửa cũng làm cho ba người vểnh tai lên nghe ngóng, tim đập thình thịch trong lồng ngực. Và tiếng chìa khóa nghiến lên ken két ở cửa làm tim họ nhói lên trong một nỗi vui mừng rộn ràng vì nén ép. Mắt họ đổi sắc. Cử chỉ khựng lại. Và hình như họ nín thở trong một giây. Nhưng không, đó chỉ là người cảnh sát vào kiểm soát tù liếc sơ qua phòng giam rồi vội vàng bỏ ra ngay. Hoài quan sát ba người bạn tù và không ngờ rằng những người lớn cũng có tâm trạng trẻ con như thế.

Ngong ngóng mãi cũng chán, Kỳ quay qua rủ mấy người kia chơi tứ sắc. Hôm qua Kỳ vừa khẩn khoản nài nỉ vừa đút lót một số tiền nhỏ cho một người cảnh sát quen để nhờ anh ta mua hộ bộ bài tứ sắc. Trong tù, người ta phải tìm đủ cách để tiêu thì giờ, bởi nếu ngồi không, người ta có thể phát điên lên được vì nhàn rỗi, một thứ nhàn rỗi vô cùng độc dược. Kỳ ân cần mời Hoài cùng chơi cho đủ tay. Hoài nhận lời nhưng yêu cầu Kỳ chỉ lại cho cách chơi vì Hoài không hiểu rõ cách chơi lắm. Hoài hơi lúng túng trong ván đầu nhưng đến ván thứ hai thì đã khá thành thạo. Sau ba ván, ông Tư khen:

- Cậu chơi cũng khá lắm chứ đâu có thua ai.

Hoài cười:

- Cụ không thấy tôi thua cả ba ván à. Tôi dốt về vụ cờ bạc lắm.

Bác Ba xen vào:

- Học trò như rứa là phải. Ham cờ bạc thì học hành chi được.

Kỳ vỗ vai Hoài:

- Mấy bác đừng tưởng lầm. Tay này cũng ghê lắm chứ thua gì ai. Làm bộ vậy thôi phải không bạn?

Hoài gật gù:

- Có thể lắm. Nhưng rồi anh sẽ thấy. Tôi còn dốt nhiều thứ và còn phải học ở anh nhiều.

Kỳ đập mạnh vào vai Hoài:

- Thôi đi cha. Cho anh em nhờ với.

Ông Tư thu bài lại chia ván khác. Kỳ đề nghị:

- Chơi không chán lắm. Bây giờ người nào tới thì ba người kia phải đấm lưng cho người tới. Bà con đồng ý không?

Ông Tư tán thành ngay:

- Phải lắm. Tui có bệnh đau lưng đây. Mấy anh đấm cho tui là phải lắm. Chơi lẹ mau lên để đấm lưng cho tui anh em ơi.

Bác Ba vất cặp sĩ xuống bàn:

- Chắc chi ông tới ông. Tui cũng đương mỏi lưng đây.

Có chuyện đấm lưng làm cuộc chơi bài nhộn hẳn lên. Tiếng cười nói vang vang dòn dã. Không khí buồn thảm u ám của phòng giam như được thổi vào một luồng sinh khí. Ánh sáng mặt trời chiếu qua khe cửa vạch một đường dài trên tường làm căn phòng sáng hẳn lên.

Ván thứ tư này ông Tư thắng. Ông đang khoái trá cười lớn thì Kỳ nhảy tới đè ông xuống:

- Nằm xuống ông nội. Để các cháu đấm lưng cho.

Cả ba người xúm lại đấm vào lưng ông. Kỳ nện rất mạnh làm ông Tư la lên:

- Thôi. Thôi. Đấm vừa vừa không gãy lưng người ta chừ. Thằng Kỳ phải không? Mi coi chừng nghe.

Kỳ cười khành khạch:

-  Ông già sướng thấy mẹ còn la gì nữa.

Được đấm lưng xong, ông Tư ngồi lên vươn vai, vặn lưng:

-  Đỡ quá. Ở tù mà được ri hoài tui cũng ở.

Ván bài thứ năm, Hoài tới nhờ bài rất tốt. Kỳ trợn mắt:

- Đó, tui nói có sai đâu. Tay này gớm chứ không chơi. Đánh không thì thua. Có đấm lưng thì tới. Gớm thiệt. Nằm xuống đi cha.

Hoài nằm duỗi dài chân tay cho ba người kia đấm lưng. Hoài nhắm mắt lại lắng nghe tiếng sáu nắm tay đấm xuống lưng mình. Một cảm giác khoan khoái chạy khắp miền da thịt trên lưng. Anh cảm thấy nhột nhạt một cách thú vị và trân mình lên để chịu đựng. Thỉnh thoảng một cú đấm hơi đau mà anh đoán là của Kỳ làm anh nhói lên nhưng sau đó cảm giác ê ẩm khoan khoái lại tăng lên sâu đậm hơn. Anh thấy rõ hai nắm tay to lớn của bác Ba nện xuống một cách đều đặn và nhẹ nhàng trên khoảng vai trái. Ông Tư thì đấm rất nhanh và thành thạo dọc theo sống lưng. Cảm giác đối với Hoài thật mới mẻ. Từ trước anh chưa được đấm lưng bao giờ. Hoài không ngờ rằng có lúc những người xa lạ, khác tuổi tác, khác hoàn cảnh này lại đấm lưng cho anh. Một niềm xúc động thoáng dâng lên trong lòng. Anh cảm thấy vô cùng gần gũi với những người bạn tù trong phòng, những đồng bào đích thực mà từ trước anh chỉ nghĩ về họ một cách mơ hồ và cách biệt. Anh chợt thấy xấu hổ khi nhớ lại những lời hô hào, những bài phát thanh về đồng bào trong những ngày tranh đấu. Anh đã hoàn toàn nói ra những ý sáo, lời sáo mà anh không hề hay biết. Anh tự hỏi, trên đất nước này, còn bao nhiêu nhà lãnh đạo, bao nhiêu chính khách, nói về đồng bào một cách sáo rỗng như thế nữa trong khi họ thực sự không hiểu biết gì về đồng bào của họ cả, nhất là mấy ông khoa bảng ở Tây ở Mỹ về tham chính. Họ có ngụy tín không hay họ chân thực một cách ngu dốt và ấu trĩ. Thật mỉa mai và cũng thật đau lòng.

Chợt có tiếng ổ khóa lách cách. Bốn người cùng ngoảnh lại chờ đợi. Một người cảnh sát mở cửa bước vào với mảnh giấy nhỏ trên tay. Anh ta liếc vào tờ giấy rồi nhìn bốn người hỏi:

- Kỳ, Ba đâu? Ra thăm nuôi.

Cả hai người đều nhảy dựng lên:

- Dạ. Dạ. Tui.

Họ vội vàng phóng ra cửa. Người cảnh sát quát lên:

- Từ từ đã. Để tui dẫn đi. Lộn xộn hả?

Anh ta quay ra khóa cửa cẩn thận rồi dẫn Kỳ và bác Ba đi. Hai người còn trong phòng quay lại nhìn nhau. Ông Tư chép miệng:

- Lạ thiệt. Răng bữa ni vợ tui không thăm nuôi hè.

Hoài hỏi:

- Nhà cụ có gần đây không?

Ông Tư chỉ tay ra phía cửa:

- Tui ở ngay bên ngoại ô đây nì.

- Cụ làm gì mà bị bắt vậy?

- Tui tranh đấu.

Hoài mở mắt lớn ngạc nhiên:

- Vụ tranh đấu vừa rồi phải không?

Ông Tư thản nhiên:

- Phải. Tui ở trong lực lượng xích lô. Tui nghe mấy anh phát thanh hoài nhưng ít biết mặt.

Hoài kêu lên:

- Vậy ra cụ với tôi là "đồng chí" rồi. Thế mà cả tuần nay tôi không biết để hỏi thăm. Bậy thiệt. Hồi đó phong trào mình đông quá nên không biết nhau cũng phải. Vả lại sinh viên hoạt động hơi biệt lập, ít liên lạc với các lực lượng khác. Cụ bị bắt lâu chưa?

Ông Tư vuốt mấy sợi râu ngắn dưới cằm:

- Hai tháng rồi cậu, mà chưa được hỏi han chi cả. Tui cũng liều, tới đâu hay đó. Tui tranh đấu vì nghe lời mấy thầy. Hơn nữa, thấy chuyện phải làm thì mình làm. Có chi mà sợ.

Hai người ôn lại chuyện tranh đấu một lúc thì bác Ba và Kỳ lễ mễ ôm đồ thăm nuôi vào. Kỳ lật đật rút ra một bao thuốc Ruby biếu người cảnh sát trước khi anh ta quay ra. Anh ta đút lẹ vào túi và khóa cửa lại. Bác Ba và Kỳ soạn đồ thăm nuôi ra sàn. Hoài và ông Tư xúm lại coi. Tất cả đều đã được cảnh sát khám xét kỹ lưỡng. Các đòn bánh tét bị cắt làm đôi. Thức ăn bị trộn lên. Giấy báo gói hay giấy gì có chữ cũng bị tịch thu. Cảnh sát ngăn cấm mọi hình thức tù liên lạc với thân nhân trừ mấy phút nói chuyện ở phòng thăm nuôi có cảnh sát chứng kiến. Đồ thăm nuôi của Kỳ khá sang và có vẻ ngon lành. Thịt heo luộc chấm mắm nêm có kèm cả rau sống hẳn hoi, một nồi thịt kho mặn, tương ớt, hai bao thuốc Ruby, một gói trà. Đồ của bác Ba có vẻ thuần túy nhà quê. Hai đòn bánh tét, sáu cái bánh ú, một nải chuối, một lọ muối sả, một gói thuốc rê. Hai người đem cất những thứ có thể để lâu được còn bao nhiêu bầy ra mời ông Tư và Hoài cùng ăn. Hoài không từ chối như những lần trước và anh cảm thấy thật sự vui mừng như chính anh được thăm nuôi. Không phải anh yếu lòng nhưng anh đã hoàn toàn thay đổi ý định. Anh thấy cần phải chia sẻ những gì có thể, dù sướng khổ và tình đồng bào chỉ có thể phát sinh từ đó.

Kỳ gắp một miếng thịt luộc cho vào mồm vừa nhai vừa nói một cách khoái trá:

- Ở ngoài tui khoái món này nhất nên lần nào thăm nuôi tui cũng dặn vợ tui bới cho bằng được. Kể ra ở đây là trại tạm giam nên chuyện thăm nuôi cũng khá dễ dãi. Ở trên lao chính thì sức mấy mà những món này tới tay mình. Có các quan lớn đớp giùm rồi. Ăn đi mấy bác, ăn đi anh Hoài, ăn cho đả thèm kẻo lâu nay kham khổ.

Hoài ăn một miếng thịt luộc ghém với rau sống chấm mắm nêm và chưa bao giờ cảm thấy ngon như vậy dù món này ở ngoài đối với anh cũng chẳng có gì đặc biệt. Trước khi ăn nước bọt đã ứa ra đầy mồm. Lúc nhai miếng thịt đầu tiên, anh cảm thấy rất rõ hàm răng mình cắn ngập vào miếng thịt ngọt và thơm phưng phức, rau sống kêu rào rạo trong mồm và mùi mắm nêm đậm đà bốc lên ngát mũi. Một miếng ớt lẫn trong nước chấm làm miệng anh cay xé.

Chưa bao giờ Hoài thấy khứu giác và vị giác của mình tinh tế như thế. Một tuần lễ ăn cơm gạo mốc với một thứ canh mằn mặn tanh tanh đã làm cho vị giác và khứu giác của anh trở nên bén nhạy. Những mùi vị mới đã được tiếp nhận một cách đầy đủ ở mức độ nồng nàn nhất của cảm giác.

Món thịt luộc thành thị của Kỳ, đòn bánh tét và nải chuối thơm ngon ngọt ngào quê hương của bác Ba làm cả bốn người tù đều khoái trá ngây ngất. Lẫn trong mùi vị của thức ăn, Hoài cảm thấy một thứ tình nghĩa nồng ấm thấm vào máu, vào hơi thở anh. Chưa bao giờ anh hiểu và cảm nhận rõ như thế nghĩa của hai chữ đồng bào.

4. Đốm lửa niềm tin. 

Chừng một tháng sau khi Hoài bị bắt, một buổi tối bốn người đang quây quần chơi tứ sắc thì ở ngoài có tiếng chân tiến lại gần cửa. Bốn người ngừng tay chờ đợi. Tiếng ổ khóa nghiến lên một cách rùng rợn. Căn phòng bất ngờ im phắc sửng sốt. Không nghe một hơi thở. Bốn người tù mắt mở lớn, cổ ngoẹo đi, bất động như những tượng đá nơi một ngôi mộ cổ. Không khí trong căn phòng nhỏ bé đặc lại, ngột ngạt. Tiếng ổ khóa nghiến ken két như một tiếng rít căm hờn trong kẽ răng, đầy vẻ dọa nạt. Bốn người tù thấy tim mình nhói lên bàng hoàng trong một giây. Họ vẫn trông chờ trong im lặng và hãi hùng tiếng động này về đêm. Vì cánh cửa sẽ mở ra. Một người được gọi đi. Và vài giờ sau sẽ trở về với tấm thân mềm nhũn bấm dập đến tận tim phổi bởi những trận đòn tra tấn. Tiếng ổ khóa rít lên trong đêm là tiếng báo hiệu của những cuộc tra tấn khốc liệt, tiếng kêu của thần chết. Tiếng ổ khóa rít lên trong vài giây ngắn ngủi mà bốn người tù tưởng như kéo dài rờn rợn cả hằng giờ. Và cánh cửa mở ra. Một người bị xô vào phòng rồi cánh cửa đóng ập lại. Hoài kêu lên thảng thốt: "Nam." Ba người kia thở phào nhẹ nhõm. Thì ra đó chỉ là một người tù mới.

Hoài đứng lên kéo tay người mới vào ngồi xuống bên anh. Chính là Nam, sinh viên cùng phân khoa với anh và cùng hoạt động trong phong trào tranh đấu. Nam ngơ ngác như không nhận ra Hoài. Mãi tới khi Hoài bóp tay anh hỏi "Mày bị bắt ở đâu vậy?", Nam mới bàng hoàng trả lời "À, ở trong quán café". Hoài thoáng thấy mắt bạn ươn ướt và một nỗi kinh hoàng chưa nguôi. Hoài vỗ vào lưng Nam:

- Lo gì. Vô đây là yên thân rồi. Ở đây ăn no ngủ kỹ lắm. Mày tới quán café làm gì để bị bắt?

Nam cười gượng:

- Trốn hoài buồn quá chịu không nổi. Tối nay thèm quá nên mò ra kiếm ly café. Hình như xóm tao có thằng chỉ điểm. Vừa uống được mấy hớp, hút chưa hết điếu thuốc thì cảnh sát ập vào. Bất ngờ quá nên tao chạy không kịp.

Ba người kia im lặng nghe Hoài và Nam nói chuyện từ đầu, Kỳ bỗng xen vào:

- Tình hình ở ngoài ra sao anh?

Nam nhìn ba người kia gật đầu ra dấu chào:

- Dạ tình hình có vẻ khẩn trương lắm. Chính quyền đang lo chuẩn bị bầu cử tổng thống nên kiểm soát chặt chẽ.

- Có nhiều người ra tranh cử không?

- Danh sách các liên danh chưa công bố nhưng nghe nói cũng có bốn, năm liên danh đối lập.

Mắt Kỳ sáng lên:

- Nếu vậy hi vọng  lắm. Phe đối lập mà đắc cử chắc tụi mình được ra sớm.

Ông Tư và bác Ba cũng hỏi dồn:

- Thiệt không anh? Có hi vọng chi không?

Nam có vẻ bối rối:

- Dạ, bây giờ thì cháu chưa dám nói gì. Nhưng dù sao cũng có hi vọng vì ý thức chính trị của dân chúng đã khá cao rồi. Ai có tài có đức hay không dân chúng biết hết chứ không thể bịt mắt họ như ngày trước. 

Kỳ, ông Tư, bác Ba hỏi Nam rất kỹ về tình hình bên ngoài. Họ làm như Nam có thể biết hết mọi chuyện. Từ tình hình chính trị cho đến sinh hoạt ở thành phố, tâm trạng của anh em lao động, tình hình ở nông thôn. Họ khao khát tin tức một cách lạ lùng. Họ muốn có người mô tả một cách tỉ mỉ tất cả những gì họ trông thấy lúc còn ở bên ngoài. Chợ nhóm như thế nào. Xe buýt có đông khách không. Đường Trần Hưng Đạo chủ nhật còn rộn rịp không. Sông Thơm có gì thay đổi. Mấy quán café ra sao... Họ tưởng chừng như tất cả đều đổi khác và muốn vẽ vời ra tất cả những cái mới lạ đó trong óc mình.

Trong phòng giam này, mỗi ngày họ chỉ trông thấy nhau, trông thấy bốn bức tường u ám và cánh cửa cay nghiệt đóng im ỉm. Bất cứ một cái gì mới lạ cũng được họ đón nhận vồn vã và tràn trề hi vọng. Chỉ cần một câu nói thoáng nghe được, một mẩu báo cũng làm họ vồ vập chụp lấy và suy diễn ra trăm cách. Đặc biệt họ luôn tạo một liên kết giữa các sự kiện đó và số phận của họ. Họ có hi vọng được trả tự do sớm hay không? Đó là câu hỏi thường xuyên liên hệ đến tất cả mọi chuyện. Có lần Kỳ vào trong cầu tiêu vớ được một mảnh báo nhỏ có đăng tin chính quyền sắp ân xá một số tù nhân ngày Phật đản. Kỳ đã rửa phân dính nơi tờ báo và cẩn thận lận vào quần đem vô cho anh em coi. Trong suốt mấy ngày, ngày nào Kỳ cũng đem ra coi lại hàng chục lần và dài dòng suy luận về thành phần những người sắp được thả. Bốn người đã thảo luận không ngớt và tràn đầy hi vọng cho đến khi ngày Phật đản trôi qua mà không ai được hỏi han tới, họ mới thôi bàn cãi. Những mầm hi vọng như vậy nhú lên liên miên, phát triển nhanh chóng và rồi tàn phai trong lặng lẽ. Hi vọng càng nhiều, tuyệt vọng càng chập chồng chất ngất. Họ sống trong vòng lẩn quẩn như thế và càng ngày càng mỏi mòn.

Ba người tù kia hỏi thăm Nam chán chê về tình hình ở ngoài rồi mới sửa soạn đi ngủ. Hoài dẹp chỗ cho Nam nằm gần mình. Kỳ đắp chung mền với bác Ba và nhường hẳn mền của mình cho Hoài và Nam. Có thêm Nam nữa, năm người nằm xếp khít nhau vừa kín bề ngang của căn phòng. Kể ra mùa này nằm như thế khá dễ chịu vì có thể chuyền hơi ấm cho nhau, có điều lúc một người trở mình có thể làm cho người nằm cạnh thức giấc. Hoài và Nam nằm sát vào góc phòng bên trái. Hai người trùm mền kín mít nằm chụm đầu sát nhau nói chuyện. Đến lúc này Hoài mới hỏi Nam về những điều ba người kia chưa hỏi. Tiếng họ thì thầm trong chăn:

- Hình như đại học mở cửa lại rồi phải không? Tình hình sinh viên ra sao?

- Mở cửa được gần nửa tháng rồi. Sinh viên đi học còn lơ thơ lắm. Thành phần tranh đấu chưa dám ló mặt ra vì sợ bị tóm, mặc dù chính quyền đã nhiều lần kêu gọi và hứa sẽ không làm khó dễ. Tao biết được tin tức ở trường là nhờ một thằng sinh viên trong xóm. Nó chẳng làm gì trong thời gian tranh đấu nên ung dung đi học.

- Tin gì nổi lời hứa của chính quyền. Trước đây tao nghe mấy cảnh sát nói loáng thoáng có một số sinh viên mới bị bắt nhưng không rõ những ai và bị giam ở đâu. Có thể bị giam tại đây nhưng ở phòng khác nên tao không được gặp.

- Tao biết chắc ở Sư Phạm có ba đứa: Thằng Hưng, thằng Danh và thằng Cương. Ở Văn Khoa hai đứa, Luật có một và Y Khoa hình như cũng có một nhưng tao không biết tên. Đại khái những đứa nào hồi tranh đấu hoạt động tích cực nhất hay có vẻ có tư cách lãnh đạo hoặc thân Cộng đều bị tóm hết. Chính quyền vẫn còn sợ sinh viên như thường.

- Mấy thằng đó bị bắt chắc tình hình sẽ khó khăn hơn. Tập thể sinh viên nếu không có người lãnh đạo sẽ không làm gì được. Trừ một số hoạt động tích cực, đa số còn lại chỉ tham gia khi có phong trào và được khích động. Vụ mấy thằng mới bị bắt có gây phản ứng gì không?

- Chẳng phản ứng gì cả. Hình như có mấy thằng định tổ chức hội thảo nhưng bị dằn mặt nên cũng im luôn. Bây giờ chính quyền chú ý đến tập thể sinh viên rất kỹ. Hầu hết các Ban Đại Diện Sinh Viên các phân khoa mới được bầu đều là người của chính quyền hoặc có người của chính quyền gài vào. Đầu năm, bọn tranh đấu đang tan tác nên bọn thân chính quyền khống chế hết. Đây là một âm mưu hết sức nguy hiểm. Nếu bọn tranh đấu không tìm cách quật khởi lại thì tập thể sinh viên chẳng bao giờ ngóc đầu lên nổi.

- Dù sao bọn thân chính quyền cũng chẳng có bao nhiêu. Tụi nó sẽ bị cô lập nên chẳng làm gì được.

- Bây giờ sinh viên bị mua chuộc khá nhiều, ngay cả một số những thằng tranh đấu cũ. Nhưng dù thế nào bọn đó vẫn là thiểu số.  

Nam vụt kéo mền xuống khỏi đầu:

- Ngộp quá. Tao trùm mền không quen.

Hoài cũng thò đầu ra. Ba người kia hình như đã ngủ. Ngọn đèn an ninh tỏa ánh sáng vàng vọt làm căn phòng có vẻ bệnh hoạn khác thường. Đêm khuya thật im vắng làm nghe rõ cả tiếng côn trùng rỉ rả bên ngoài. Hoài ngóc đầu nhìn ra cửa rồi thấp giọng hỏi Nam:

- Mày thấy vụ bầu cử ra sao? 

Nam nằm nghiêng chống cùi chõ kê đầu lên bàn tay:

- Tao thấy cũng có chút hi vọng. Chính quyền định chơi trò dân chủ nhưng đây là một trò chơi rất nguy hiểm. Không chừng gậy ông đập lưng ông. Phe đối lập đang hoạt động rất tích cực. Đến ngày bầu cử chưa biết mèo nào cắn mĩu nào.

Hoài tung mền ngồi hẳn dậy:

- Tao đồng ý điều mày nói ban nãy là ý thức chính trị của người dân bây giờ khá cao rồi, không thể bịp họ được nữa. Đó là một hiện tượng đáng mừng. Giả dụ như liên danh của chính quyền có thắng đi nữa, trong những ngày sắp tới, đường lối cai trị cũng phải mềm dẻo hơn. Trình độ ý thức chính trị của quần chúng là một cái thắng độc tài rất tốt.

Nam nằm ngửa nhìn lên trần nhà, mắt mở lớn, nói như nói với chính mình:

- Đó là niềm tin cuối cùng của bọn mình. Dù sao đi nữa, chính quyền cũng không thể dùng bạo lực một cách quá trắng trợn để dập tắt mọi tiếng nói đối lập. Mà những người đối lập thì rất nhiều và rất can đảm. Chính quyền dù sao cũng là người và cũng có lương tri. Họ vẫn có thể cải tạo được và rồi ra cuối cùng chính nghĩa sẽ thắng. 

Hoài trầm ngâm nghe bạn nói. Đó cũng là ý nghĩ của anh trong những ngày gần đây sau khi trầm tư về một con đường cứu nước. Anh tin rằng con đường đối lập chân chính là sứ mệnh của những người trẻ tuổi yêu nước. 

Hoài thọc tay vào túi áo và sực nhớ mình con một điếu thuốc Kỳ cho ban chiều chưa hút. Anh đốt lên và rít một hơi dài trước khi trao cho Nam. Hai người chuyền tay nhau điếu thuốc trong đêm lạnh và vắng. Đốm lửa nơi điếu thuốc chuyền tay nhau hút chung đỏ hồng như niềm tin của họ. Căn phòng vẫn âm u lạnh lẽo nhưng đốm lửa rạng ngời và nồng nấm như nhiệt tình trong tâm hồn của hai người trẻ tuổi.

5.  Ngọn lửa nhiệt thành. 

Lão Hướng, nhân viên thẩm vấn già kỳ cựu nhất Trung tâm, ngồi trầm ngâm trước xấp giấy trắng để trên bàn. Lão đang suy nghĩ đặt một số câu hỏi cho Hoài trả lời. Người ta giao việc thẩm vấn anh cho lão vì Hoài là một sinh viên tranh đấu rất nhiệt thành và có tài biện bác. Trong giai đoạn này, đối với sinh viên. người ta muốn đấu trí với anh thay vì dùng bạo lực. Lão Hướng đã làm ở các Trung tâm Thẩm vấn trải qua nhiều thời kỳ. Lão trở thành một chuyên viên không lệ thuộc vào lập trường của chính quyền nữa. Thực ra, thay đổi chính quyền ở đây chỉ là thay đổi nhân sự cầm quyền, còn bản chất chính quyền nào cũng thế cả. Vì vậy , có điều trái cựa là lão đã từng thẩm vấn lại những thượng cấp cũ của lão khi họ bị lật đổ và những người bị lão thẩm vấn ngày trước lại trở thành thượng cấp mới. Lão coi chuyện đó là một điều bình thường. Sống lâu năm trong nghề, lão trở nên một con cáo già nguy hiểm đầy mánh khóe và kinh nghiệm. Tuy thế gần đây lão cũng bớt độc ác vì thấy thời cuộc biến đổ quá nhanh và những chuyên viên như lão cũng có thể bị thanh trừng nặng nề. Lão trông thấy nhiều cái gương trước mắt nên đâm ra nhụt bớt.

Lần này, khi được giao thẩm vấn Hoài, lão suy nghĩ rất lung. Lão biết rằng ở thành phố này, sinh viên rất được đồng bào yêu mến và tin tưởng. Hơn nữa những sinh viên tranh đấu bị bắt bớ bây giờ nhưng biết đâu vài năm nữa họ sẽ giữ những chức vụ quan trọng. Lão sợ dân chúng căm ghét và sợ bị trả thù vì những việc làm hiện tại của lão đều bị phanh phui và đồn ra ngoài mau lẹ chứ không còn bưng bít được như ngày trước. Ở đâu cũng có những người bất mãn chính quyền và có cảm tình với các phong trào tranh đấu, ngay cả trong cơ quan thẩm vấn của cảnh sát này. Lão khó lòng dấu diếm được hành vi của mình. Ngoài ra lão lại còn mặc cảm với bọn trí thức vì lão vốn ít học. Lão không muốn tranh luận với bọn tù trí thức. Trước đây lão đã dùng nhiều cách tàn bạo và đểu cáng để làm câm họng bọn tù trí thức khi họ muốn lý luận với lão. Giờ đây lão không muốn áp dụng lại những phương thức đó nữa.

Lão suy nghĩ rất lâu và cuối cùng nặn óc đặt ra hai mươi câu hỏi. Lão sẽ cho Hoài trả lời trên giấy thay vì đối thoại với lão. Lão có vẻ hài lòng với biện pháp này. Lão ngửa người ra tựa ghế, đốt điếu thuốc rít vài hơi dài trước khi ra lệnh cho một nhân viên cảnh sát dẫn Hoài lên thẩm vấn.  

Vài phút sau, người cảnh sát dẫn Hoài vào phòng. Anh đã chờ đợi giờ phút này từ hơn một tháng nay và đã suy nghĩ rất chín về thái độ của mình, về những điều sẽ nói khi bị gọi lên thẩm vấn. Anh chỉ thoáng một chút bàng hoàng khi người cảnh sát mở cửa vào gọi tên anh. Ngay sau đó, tinh thần và thể xác anh như lui về một thế thủ sẵn sàng ứng phó. Anh đã chuẩn bị tất cả cho cuộc thử thách này. Anh lặng lẽ đứng lên đi theo người cảnh sát.  

Buổi sáng ở đây có vẻ tĩnh mịch. Mấy dãy nhà giam cửa đóng im ỉm. Những bờ tường lặng lẽ và những cánh cửa mốc thếch câm nín. Đi qua khoảng sân trống, Hoài ngẩng nhìn lên. Trời xanh và nắng vàng trên cao. Anh chớp mắt mấy cái và thấy hình như những bụi nắng rung động nhảy múa trên mi mắt. Đã khá lâu rồi anh không được đi dưới nắng. Một cái gì xôn xao khởi lên trong lòng anh rồi tàn lụi ngay. Anh đã bước lên mấy cấp của dãy nhà làm văn phòng. Hành lang dài vắng vẻ. Trong những phòng làm việc mới có lơ thơ vài ba nhân viên. 

Hoài bước vào phòng thẩm vấn. Đằng sau chiếc bàn để chính giữa phòng, một lão nhân viên già đang nhìn anh chăm chú qua cặp kính cận thị gọng vàng. Khuôn mặt lão đen và nhăn nheo, có một vẻ gì nham hiểm và trá ngụy nơi những tia sáng đục lóe lên trong mắt sau tròng kính. Anh mạnh dạn bước tới trước mặt lão.

Lão Hướng hít một hơi dài trước khi xô ghế đứng lên. Trước mặt lão là một sinh viên trắng xanh mảnh khảnh và rất trẻ. Lão không ngờ Hoài trẻ đến thế. Có lẽ anh chỉ mới trên dưới hai mươi, chưa bằng tuổi con trai thứ của lão. Tuy nhiên trong mắt Hoài có một cái gì sâu sắc, thẳng thắn và quyết liệt làm lão hơi chột dạ.

Lão tiến tới bắt tay Hoài và chỉ chiếc ghế trước bàn:

- Mời cậu ngồi.

Hoài cám ơn và lẳng lặng ngồi xuống ghế. Lão bước ra xa vài bước rồi quay lại đứng trước mặt anh, nói nhẹ nhàng và chậm rãi:

- Tôi thông cảm với mấy cậu lắm. Mấy cậu còn trẻ nên hăng hái, việc gì cũng dám làm. Chính vì vậy, nhiều khi các cậu đã làm quá. Chúng tôi mời cậu vô đây để cậu có dịp xét lại những việc mình đã làm. Sau đó người ta sẽ trả tự do cho cậu chứ không làm khó dễ gì đâu. Bây giờ cậu hãy đọc những câu hỏi này và trả lời thật rõ ràng, đầy đủ và thành thật. Cậu đừng dấu diếm gì cả vì người ta đã biết hết những việc cậu làm. Người ta chỉ muốn coi cậu có thành thật hay không mà thôi. Xong rồi tôi sẽ đề nghị trả tự do cho cậu.

Hoài vừa lắng nghe vừa đưa mắt nhìn quanh. Căn phòng trơ trụi, khô khan và bẩn thỉu. Vài chiếc bàn để hồ sơ. Vài chiếc ghế băng cũ kỹ. Lão Hướng nói xong lấy tập giấy có ghi câu hỏi và một cây bút để trước mặt Hoài:

- Tôi để cậu tự do viết.

Lão bỏ đi ra ngoài cửa phòng đứng hút thuốc. Hoài đọc lướt qua những câu hỏi. Tất cả hai mươi câu có đánh số thứ tự và được viết bằng một thứ chữ xấu, nét gãy nhưng rất nắn nót. Đại khái, lão hỏi về mục đích, tổ chức và nhân sự của phong trào tranh đấu, những hoạt động công khai và ngầm của anh, các nguồn tài trợ và các thế lực đằng sau của phong trào. Toàn là những câu hỏi anh đã tiên liệu. Trong suốt thời gian chờ đợi, Hoài đã thử đặt ra những câu hỏi và suy nghĩ trước những câu trả lời. Có nhiều điều anh thấy cần phải nhớ rất rõ và nhiều điều phải quên đi, quên biệt đi để khỏi gây phiền phức. Anh cũng rất mừng thấy được thẩm vấn bằng cách trả lời trên giấy. Đây là dịp rất thuận tiện cho anh để thể hiện niềm tin vào con đường đối lập chân chính và can đảm mà anh đã chọn lựa. Anh sẽ viết hết, nói thẳng những gì anh nghĩ về chính quyền hiện hữu. Anh sẽ phê bình, chỉ trích những khuyết điểm, lỗi lầm và đưa ra những đề nghị xây dựng. Anh tin rằng chính quyền cũng là người và họ có thể cải thiện được nếu họ nghe thấy lẽ phải và trông thấy sự thật. 

Trong ý định đó, Hoài cầm bút lên trả lời những câu hỏi. Ngòi bút anh sôi nổi nhiệt thành chạy trên trang giấy như ngày nào anh viết bài phát thanh tranh đấu. Trước hết anh trình bày lại mục đích hoàn toàn chính đáng đối với tất cả mọi người: Đòi hỏi chủ quyền quốc gia, tự do và dân chủ. Tại sao trước hết phải đòi lại chủ quyền quốc gia? Vì không có chủ quyền thì không thể có tự do dân chủ được. Suốt hàng ngàn năm lịch sử, dân tộc ta đã không ngớt hi sinh xương máu để đòi lại chủ quyền trong tay người Trung quốc. Dân tộc ta không muốn làm nô lệ. Dân tộc ta muốn ngẩng đầu lên sống tự do dưới ánh sáng mặt trời chứ không cam tâm khom lưng quỳ gối trước bọn ngoại quốc. Gần đây chúng ta đã đập tan gông cùm nô lệ của thực dân Pháp, đánh bại hoàn toàn quân viễn chinh xâm lược, để phất cao cờ tự chủ. Nhưng dân tộc ta lại phải bước vào cuộc chiến đấu mới phức tạp hơn, trong đó có sự can thiệp của các cường quốc làm chúng ta mất quyền tự chủ. Chúng ta nô lệ mà cứ tưởng là tự do, sa đọa mà cứ tưởng là văn minh, nghèo đói kiệt quệ nhưng vẫn có bề ngoài xa hoa phù phiếm. Chúng ta phải sớm nhận thức điều đó để đòi lại chủ quyền. Có chủ quyền là có điều kiện tiên quyết để có tự do dân chủ. Những điều sau không cần gì phải diễn giải vì không ai không công nhận giá trị và sự đòi hỏi cấp bách của những khát vọng đó đối với một dân tộc. Chúng ta có chủ quyền mới có tự do, dân chủ, vì không ai thương ta hơn chính ta, và không bọn thực dân đế quốc nào, dù là cũ, mới, trắng, vàng lại đem cho không dân tộc ta những điều đó. Chúng ta phải chiến đấu và nếu cần đổ máu để giành quyền tự chủ đó. 

Hoài tiếp tục viết về trách nhiệm của lớp người trẻ, về lý do tại sao anh, bạn bè anh và thế hệ anh đã tham dự vào phong trào tranh đấu. Hình như lão Hướng có vào ngồi ở bàn bên cạnh nhìn anh viết nhưng anh không lưu ý đến lão nữa. Hoài say mê theo đuổi tư tưởng của mình. Thế hệ tuổi trẻ của anh là một thế hệ nhọc nhằn nhưng cũng rất thần thánh. Tuổi trẻ không đòi hỏi điều kiện gì hết khi xả thân hi sinh. Không tiền tài, danh lợi, địa vị như những người lớn ở đây vẫn thường đòi hỏi. Tuổi trẻ sẵn sàng hiến dâng đời mình cho lý tưởng và đại nghĩa. Những ngày tranh đấu vừa qua, quả thực anh và bạn bè đã hoạt động trong tinh thần đó. Bỏ học, chấp nhận gian khổ và nguy hiểm, làm việc ngày đêm bất kể giờ giấc, bất chấp lời cản ngăn của một số người lớn vị kỷ. Kết quả các anh được gì? Nếu phong trào thắng, các anh trở về ngày hai buổi lọc cọc đạp xe đi học. Nếu phong trào thất bại, các anh sẽ bị bắt bớ, giam cầm, tra tấn. Không phải các anh không biết trước những điều đó. Các anh biết mà vẫn làm. Không phải các anh bị dụ hoặc bởi một bọn chính khách xôi thịt. Các anh còn trẻ nhưng đã đủ trưởng thành không để cho ai dụ hoặc. Các anh làm vì các anh muốn làm, vì tinh thần trách nhiệm vô vị lợi và nhiệt tình vô bờ bến đối với lý tưởng dựng nước. 

Hoài kêu gọi chính quyền tìm hiểu và chấp nhận những mục đích chính đáng của phong trào tranh đấu và tinh thần cao đẹp của lớp người trẻ. Phải để cho những người trẻ phục vụ. Đừng dập tắt những ngọn lửa nhiệt thành trong lòng dân tộc.

Ngọn lửa nhiệt thành đó giờ đây đang cháy bùng trong tâm hồn anh. Hoài không đếm xỉa gì đến lão Hướng ra vào mấy lần và có lúc đứng sát nhìn anh viết. Hoài trình bày về phong trào rất rõ ràng vì anh nghĩ phong trào hoạt động công khai, nhiều điều không cần phải dấu diếm. Anh nêu rõ những kết quả tốt đẹp mà phong trào đã đạt được cùng những viễn tượng mà đất nước sẽ vươn tới một phần nhờ sự đóng góp của phong trào.

Lão Hướng phát ngán bỏ hẳn ra ngoài. Đến gần trưa, sắp hết giờ làm việc, lão mới quay vào với một cảnh sát. Hoài vẫn cắm cúi viết. Lão đến gần vỗ vai Hoài:

- Sao? Chưa xong à?

Hoài ngẩng lên:

- Chưa. Còn năm câu nữa.

Lão nhìn Hoài có vẻ thương hại:

- Thôi. Cậu về nghỉ đi. Chiều lên viết tiếp. Hết giờ làm việc rồi.

Hoài bàng hoàng buông bút đứng lên. Mấy ngón tay anh mỏi rừ. Đầu óc anh bừng bừng như lên cơn sốt. Một niềm khoái lạc rã rời nhưng sôi nổi chạy khắp châu thân. Anh lẳng lặng đi theo người cảnh sát về phòng.

Khi người cảnh sát quay ra đóng cửa bỏ đi, bốn người bạn tù trong phòng xúm lại hỏi han Hoài. Họ đều mừng khi biết anh không bị đánh. Đó là điều hiếm có ở Trung tâm Thẩm vấn này. Thường thường không nặng thì nhẹ chứ ít ai thoát khỏi bị đánh. Hoài cho rằng đây chỉ là giai đoạn đầu thôi chứ sau này chưa chắc được đối xử tử tế như vậy. Nam suy đoán có lẽ gần ngày bầu cử nên chính quyền không muốn gây ác cảm với sinh viên. Dù thế nào đây cũng là điều may cho Hoài vì bị tra tấn là một kinh nghiệm vô cùng đắt giá trong chốn lao tù.

Kỳ để phần cơm cho Hoài nhưng anh chỉ ăn qua quýt mấy miếng cho xong bữa. Sau đó anh thảo luận với Nam về vài điểm cần thiết anh sẽ viết trong chiều nay. Nam hoàn toàn tán đồng ý hướng của anh trong cách trả lời các câu hỏi.

Buổi chiều, khoảng  gần 3 giờ, một gã cảnh sát mới xuống dẫn anh lên khai tiếp. Lão Hướng đã đọc qua những gì anh viết ban sáng. Gặp anh, lão nói ngay, giọng khó chịu:

- Cậu viết đầy đủ lắm, nhưng chỉ nên khai những gì cần thiết thôi. Cậu lên giọng lý thuyết dạy đời nhiều quá cũng có thể phiền phức đa. Bây giờ cậu viết tiếp đi và rán tóm tắt một chút. Dài quá người ta đọc không nổi đâu. 

Hoài nhìn lão rồi lẳng lặng ngồi vào bàn. Anh thấy lão có vẻ đần độn khi nói câu đó. Anh không viết cho lão. Anh muốn rằng những thượng cấp của lão sẽ đọc bản lời khai này và có thái độ khác hơn lão già ngu xuẩn này. Ai đời nhân viên thẩm vấn mà sợ tù khai quá nhiều.

Hoài tiếp tục viết về những hoạt động của riêng anh, những hoạt động mà anh cho là đường đường chính chính chẳng có gì phải ăn năn hối tiếc. Nếu cần anh cũng sẽ làm lại y như vậy. Về thực chất của phong trào, Hoài minh xác rằng đó hoàn toàn là một phong trào của quần chúng, mặc dù đầu tiên do một nhóm các nhà lãnh đạo tôn giáo phát động nhưng về sau toàn thể quần chúng đã tham dự và nuôi dưỡng. Với những mục đích vô cùng chính đáng thực sự tranh đấu cho quần chúng và lớn mạnh như vậy, phong trào đó xứng danh là một phong trào quần chúng, dù cho ai khởi xướng và lãnh đạo cũng vậy.

Trong phần kết thúc của bản khai, Hoài đặc biệt nhấn mạnh đến nguyện vọng của anh và cũng là nguyện vọng chung của thế hệ trẻ tuổi. Anh yêu cầu chính quyền trả tự do cho những người bị bắt, khuyến khích và giúp đỡ phương tiện cho họ hoạt động để góp sức xây dựng đất nước. Xây dựng đất nước là bổn phận chung của tất cả mọi công dân chứ không riêng gì của chính quyền. Chính quyền không nên và không có quyền từ chối sự đóng góp đó của công dân. Một chính quyền mạnh và bền vững phải dựa trên sức mạnh của nhân dân chứ không thể dựa vào sự ủng hộ của ngoại quốc. Một chính phủ bù nhìn trong tay ngoại bang trước sau gì cũng sụp đổ và bị nhân dân nguyền rủa. Thuận lòng dân thì còn, nghịch lòng dân thì mất. Đó là một chân lý lịch sử không ai có thể chối cãi. Nếu chính quyền làm được như vậy, anh sẽ là người đầu tiên ủng hộ chính quyền và hô hào bạn bè, thế hệ của anh tiếp tay chính quyền để cùng nhau hoàn thành sứ mệnh cứu nước và dựng nước.

Khoảng hơn 5 giờ chiều, Hoài mới trả lời xong hai mươi câu hỏi. Anh viết tất cả gần hai mươi trang giấy khổ lớn. Hoài đọc lại, sửa một vài chỗ và thấy đã tạm nói đủ những điều cần nói. Lòng anh như trút được một gánh nặng. Anh đưa xấp giấy cho lão Hướng. Lão lật lật liếc qua từ đầu đến cuối rồi nói sẽ nghiên cứu bản lời khai của anh, có gì cần hỏi thêm sẽ gọi anh lên sau.

Hoài theo người cảnh sát về phòng. Anh ngẩng lên nhìn trời và cảm thấy bước chân mình lâng lâng phơi phới. Mấy ngọn cây, mái nhà và cả những bờ tường, cánh cửa, hàng rào kẽm gai cũng như rực rỡ lên dưới ánh chiều vàng. Anh tin tưởng rằng những điều mình viết ra sẽ không vô ích. Tiếng nói nhiệt thành và chân thực không phải chỉ của riêng anh mà của cả một thế hệ như thế nếu không mang lại một thay đổi nào nơi những người cầm quyền là một điều không thể tưởng tượng được, nếu họ còn là người có lương tri chứ không phải đã biến thành những con vật mặt người lòng thú.

6. Mẹ.

Tiếng ổ khóa lách cách vang lên. Năm người tù ngoảnh ra chờ đợi. Người cảnh sát bước vào phòng với tờ giấy trên tay. Anh ta nhìn năm người trong phòng một lượt rồi buông thõng:

- Hoài. Ra thăm nuôi.

Hoài vui mừng đứng lên. Kỳ cười nói:

- Hoài, sướng rồi nghe.

Hoài theo người cảnh sát đi ra cửa. Anh tự hỏi: Ai đi thăm mình đây? Có lẽ mẹ hay ông nội. Và anh ngạc nhiên thấy rằng từ khi bị bắt anh chưa hề nghĩ nhiều về những người thân trong gia đình. Anh cũng không chắc họ có biết tin anh bị bắt hay chưa. Từ khá lâu, anh đã sống gần như lang bạt, ít liên hệ với gia đình. Thực ra anh cũng không muốn cho gia đình biết tin anh bị bắt. Anh không muốn gây lo lắng ưu phiền cho những người thân. Anh đã lớn rồi thì tốt hơn nên tự đương đầu với những vấn đề và khốn khó của mình. Anh đã sống theo ý anh thì cũng phải can đảm chịu đựng mọi hậu quả của việc mình làm. Đó là niềm kiêu hãnh của kẻ đã trưởng thành. Trong thời gian đầu tiên từ khi vào tù, thời gian mà anh đã đốt lửa cô đơn để trui rèn tâm chí, có vài lần anh chợt nghĩ đến gia đình nhưng anh đã vội vàng dập tắt ngay những ý nghĩ mới nhú. Anh sợ những ý nghĩ có thể làm anh yếu lòng trong khi anh cần nghị lực vững mạnh hơn bao giờ hết.

Bây giờ anh sắp gặp mặt ai đây. Tự dưng anh thấy hồi hộp và một niềm vui rộn rã dâng lên không thể nào nén được mặc dù hơn một tháng qua anh đã tập nén những xúc cảm để khỏi bộc lộ ra ngoài.

Hoài bước vào phòng thăm nuôi.

- Mẹ! Anh kêu lên một tiếng nhỏ thảng thốt.

Mẹ anh đứng đó, già nua và nước mắt lưng tròng. Mẹ tiến lại cầm tay anh, hai giọt nước mắt ứa ra:

- Con làm chi mà khổ rứa con. 

Hoài mân mê bàn tay mẹ. Bàn tay ngắn, thô, nhăn nheo và đầy dấu chai. Mẹ lam lũ quá. Suốt đời lam lũ.

- Mẹ lặn lội ra thăm con làm chi cho khổ. Con không sao cả mẹ à. Chắc nằm đây vài tháng rồi được trả tự do. Ai báo cho mẹ biết con bị bắt vậy? 

Nước mắt mẹ nhỏ xuống, mẹ nghẹn ngào:

- Một anh bạn con viết thư. Được tin, mẹ tức tốc lên xe đi ngay. Ra đây chạy xin thăm nuôi hơn một tuần mới được phép. Con làm mẹ khổ quá.

Hoài cúi đầu:

- Quả thực con không muốn làm khổ mẹ. Đáng lý thằng bạn con không nên cho mẹ biết tin.

Hoài kéo mẹ ngồi xuống chiếc ghế băng. Anh đỡ ngang lưng mẹ như dìu một người vô cùng yếu đuối. Mẹ liếc sang mấy cảnh sát đang đứng cười hô hố gần đó, hỏi anh rất thì thầm:

- Con có bị đau đớn chi không?

Hoài hiểu ý mẹ, anh cười cho mẹ yên tâm:

- Không mẹ à, Con mạnh như voi. Ăn no ngủ kỹ hơn cả hồi còn đi học.

Mẹ nắm cánh tay anh:

- Con mà mạnh hơn ai. Xưa nay con vẫn ốm yếu. Da xanh như tàu lá. 

Hoài cãi:

- Con trắng chứ đâu có xanh. Mẹ nhìn kỹ coi. Tại ở trong phòng lâu ngày thành ra vậy đó. Trắng hơn con gái nữa phải không mẹ. Con da trắng đẹp hơn đen phải không mẹ. 

Mẹ gượng cười:

- Đẹp thiệt. Con giống như đau thương hàn lâu ngày mới dậy.

Hoài cười nhẹ:

- Mẹ cứ tưởng tượng nhiều quá.

Anh kéo mẹ đứng lên lại gần giỏ đựng đồ thăm nuôi mà mấy cảnh sát đã bới tung lên lục soát:

- Để coi mẹ bới cho con những gì đây. Con cũng không thiếu thốn lắm đâu mẹ à. Anh em bạn tù có gì chia sẻ với nhau cả. Họ tử tế lắm.

Mẹ soạn đồ trong giỏ ra: Một hộp ruốc thịt, một lọ tương ớt, một nồi thịt kho, một hộp kẹo, hai cái bát, một đôi đũa, ba bao thuốc lá. Lại có cả chăn, mùng và gối. Hoài trầm trồ từng món:

- Mẹ lo cho con đầy đủ quá. Mấy món ăn này con thích lắm. Nhất là tương ớt thì tuyệt quá. Con vốn thích ăn cay mà trong này không đào đâu ra một trái ớt nhỏ. Con nhớ ngày xưa con vẫn nói là một mâm cơm ngon mà không có chén nước mắm ớt giống như một cô gái đẹp nhưng thiếu mất cái mũi. 

Mẹ xếp lại tất cả vào giỏ, dặn dò:

- Con nhớ ăn dè xẻn để được lâu. Đến tháng sau mẹ lại bới thêm cho. Con cần bao nhiêu tiền để mẹ đưa?

Hoài cười nhỏ:

- Chắc không để dành lâu quá được đâu mẹ à. Con còn phải chia sẻ với anh em. Nhưng mẹ đừng lo. Anh em kẻ có cái này, người có cái kia. Nếu khổ thì cùng khổ cả. Tiền thì con không cần nhiều vì ở đây không mua gì được. Thỉnh thoảng có gì cần lắm mới gởi người ta mua giúp. Còn chuyện đi thăm con thì mẹ đi lần này đủ rồi. Đường sá xa xôi nguy hiểm mà mẹ đi phải bỏ nhà cửa, bỏ buôn bán và vất vả quá. Con ở đây cũng không có gì đáng lo. 

Mẹ có vẻ giận:

- Thằng ni nói lạ. Con ở tù thì vất vả nguy hiểm mấy mẹ cũng đi. Thăm một lần làm sao mà đủ được. Tao không đi thăm mi ở nhà lo còn khổ hơn. 

Mẹ móc túi lấy tiền đưa cho Hoài:

- Đây con cầm ba ngàn để tiêu và mua thuốc hút. Lần sau mẹ cho thêm. Ở đâu mà lại không cần tiền.

Hoài cầm tiền ngần ngừ rồi đưa trả lại mẹ một ngàn:

- Con lấy hai ngàn thôi. Mẹ để dành tiền mua quà cho mấy em. À, con quên chưa hỏi thăm thầy và hai em có khỏe mạnh không. 

Mẹ có vẻ trách móc:

- Mi mà nhớ ai. Cả năm mi không thư từ chi về nhà cả. Thầy vẫn thường. Hai đứa em mi ham chơi lắm. Nghe tin mi bị bắt hai đứa cứ đòi đi thăm mà tao không cho. Để tao đi một mình coi ra sao đã. 

Môt cảnh sát bỗng tiến lại gần hai mẹ con nói lớn:

- Thôi. Hết giờ thăm nuôi rồi. Bà này sửa soạn về đi.

Hoài cầm lấy tay mẹ:

- Mẹ về mạnh giỏi. Con gởi lời thăm thầy và hai em. Mẹ đừng lo gì cho con cả. Con lớn rồi.

 Mẹ kéo vạt áo lên lau nước mắt, rưng rưng nghẹn lời:

- Mẹ về. Đừng để đau ốm nghe con. Khổ lắm.

Mẹ vừa đi ra vừa gạt nước mắt quay lại nhìn. Chiếc áo dài nâu bạc mầu như quá rộng đối với thân thể bé nhỏ của mẹ. Đầu tóc bối mầu muối tiêu. Bước đi như không vững. Hoài thấy mẹ già yếu quá. Tội nghiệp mẹ.

Hoài thẫn thờ xách giỏ đồ thăm nuôi theo người cảnh sát về phòng. Anh không ngờ buổi gặp mẹ lại đột ngột và đầy cảm xúc như thế. Anh không ngờ hai mẹ con có thể nói ra những lời âu yếm và cảm động đến thế. Từ trước, ít khi hai mẹ con có dịp nói chuyện với nhau thân mật, nhất là từ khi anh đã lớn và đi học xa. Còn tuổi thơ anh hơi khô cằn, anh không nhớ gì nhiều tình âu yếm của mẹ. Đó là một bất hạnh lớn cho anh. Bố anh mất lúc anh chưa đầy năm tuổi. Sau đó vài năm, mẹ tục huyền với người chồng mới mà bây giờ anh gọi là thầy. 

Mẹ có thêm con với thầy. Lương công chức nhỏ không đủ sống. Mẹ phải lo làm việc thêm để gầy vốn liếng. Mẹ làm rất nhiều nghề, cứ sau một thời gian, thất bại lại chuyển sang nghề khác. Mẹ đã từng nấu cơm tháng, làm mắm ruốc, buôn dầu phụng, bán tạp hóa... Hoài thấy mẹ khổ nhất là lúc làm mắm ruốc và buôn dầu phụng. Mắm ruốc làm bằng con tép, mẹ gọi là khuyếc. Tép mua về thật nhiều, bỏ vào cối giã nhuyễn, cho vào thùng ép lấy nước mắm xong vắt thành cục phơi khô trước khi đem làm ruốc. Hầu hết các công việc nặng nhọc đều do mẹ tự làm lấy vì thuê người sợ tốn kém. Làm nghề này trong nhà lúc nào cũng hôi nồng nặc và đầy ruồi nhặng. Ruồi xanh bay hàng đàn đen kịt và vo ve điếc cả tai. Mỗi lúc mẹ sai làm gì giúp, anh em Hoài vẫn bịt mũi chê hôi và bị mẹ mắng: "Đừng làm bộ sang trọng. Không hôi lấy gì mà ăn."

Nghề buôn dầu phụng cũng làm cho mẹ khốn đốn. Mẹ mua dầu từ các chỗ sản xuất, đem về tích trữ trong nhà, đợi được giá bán lại cho các hàng bán lẻ. Dầu đựng trong các thùng dầu hỏa cũ và đậy bằng nút điển. Nhà Hoài ở vào một vùng đất thấp và mỗi năm thường chịu hai ba trận lụt. Mỗi kỳ lụt trung bình trong nhà nước ngập đến bụng, có khi lụt lớn nước dâng cao quá đầu. Lúc nước vào nhà, các thùng dầu phụng nổi lên và trôi lềnh bềnh. Mẹ phải đóng tất cả cửa lại để nước khỏi cuốn đi mất. Thường thường nước lật ngược các thùng làm dầu đổ ra ngoài. Mẹ phải huy động cả nhà đem dầu lên chất trên gác. Cái gác tre ọp ẹp uốn quằn đi và có lần chính Hoài đã té lộn từ trên gác xuống khi khiêng dầu lên cái thang tre mỏng manh. Cũng may ở dưới có nước nên Hoài không bị thương. Có lúc mẹ vừa khóc vừa lội nước đuổi theo một thùng dầu vì lơ đễnh bị nước cuốn ra ngõ làm anh em Hoài vừa tội nghiệp mẹ vừa buồn cười. Mỗi lần lụt như thế là dầu bị đổ, bị pha với nước nên mẹ phải chịu lỗ, bán đổ bán tháo hết. Mẹ thường buồn khóc mấy ngày liền khi gặp rủi ro như vậy.

Mẹ đã nuôi Hoài, nuôi các con, bằng nước mắt và nhọc nhằn. Mẹ long đong suốt một đời. Dù thế, thầy mẹ đã cố sức cho con vào đại học. Và Hoài trưởng thành trong môi trường sách vở, trí thức. Và đứa con đã khôn lớn ngoài vòng tay của mẹ, giữa muôn cảnh đời khốn khó. Mẹ thương con, nuôi con lớn nhưng không hiểu con được. Mẹ không hiểu con đã nghĩ gì, làm gì trong hoàn cảnh bão bùng này của lịch sử. Mẹ chỉ lo vùi đầu kiếm sống. Xã hội này đã làm mẹ đầu tắt mặt tối suốt một đời, không bao giờ ngẩng mặt lên, không hiểu được thế nào là bước đi của lịch sử. Đôi lúc mẹ có phẫn uất nhưng lòng phản kháng đã bị đè bẹp, chỉ thoát ra bằng những lời thở than buồn chán, những giọt nước mắt ưu phiền. 

Nhưng mẹ đã nuôi con lớn. Và con đã trưởng thành. Con đã thấy rõ mình đang bước đi trong dòng lịch sử. Con phải hiên ngang phấn đấu để xứng đáng với tình thương và nỗi nhọc nhằn một đời của mẹ. 

7. Nhìn mặt cuộc chiến đấu giữa đời.

Mùa đông mưa dầm rét mướt lạnh căm đã trôi qua như một cơn mộng dữ. Trời bớt u ám.  Một thứ nắng vàng mơ đã chớm nở trên lưng trời. Gió thì dịu dàng, vuốt ve và ru êm cây lá. Mùa xuấn đến lặng lẽ nhưng đã làm tươi dần lên nhan sắc của cảnh vật. 

Còn một ngày nữa là hết năm. Trại tạm giam của Trung Tâm Thẩm Vấn mang một vẻ đìu hiu khác thường. Tất cả nhân viên văn phòng đã nghỉ việc sửa soạn ăn tết, chỉ còn lại một số cảnh sát an ninh thay phiên nhau canh gác và kiểm soát tù. Mấy ngày cuối năm họ cũng làm việc lơ là cho xong chuyện, nhất là vì thượng cấp ít có mặt. Mấy dãy nhà dùng làm văn phòng cửa khóa then cài không một bóng người. Hai hành lang dài trơ trụi. Các phòng giam cửa đóng chặt lặng im như bỏ hoang. Mùa xuân đã không đến nơi đây hay mùa xuân cũng lạnh lùng lướt qua nơi tù ngục, chỉ để lại một mảnh nắng hoe vàng trên mảnh sân trơ trọi.

Trong phòng giam số 4, buổi chiều, năm người tù ngồi quây quần nói chuyện. Kỳ dùng móng tay cầm mẩu tàn thuốc cố gắng hít một hơi cuối cùng trước khi vứt đi. Anh ta thở dài:

- Mình xui thiệt. Trong khi thiên hạ sửa soạn ăn tết thì mình ngồi đây ngó nhau. Nghĩ rầu quá.

Ông Tư vân vê hàm râu lưa thưa:

- Tui năm ngoái giờ này vẫn còn đạp xích lô kiếm khách. Dân lao động mà. Phải rán đạp đến chiều ba mươi mới nghỉ. Kiếm được đồng nào hay đồng đó để kiếm thịt cho con ăn mấy ngày tết.

Nam hỏi ông Tư:

- Mấy anh chị con của cụ làm ăn ra sao?

Ông Tư lắc đầu:

- Không ra gì cậu ơi. Thằng đầu đi lính. Hai đứa con gái kế đi buôn bán với mẹ nó. Hai thằng con trai còn nhỏ ở nhà. Thằng út mới có ba tuổi. Tui cha già con muộn nên cũng khổ. Già rồi nhưng không được nghỉ, phải quần quật kiếm ăn nuôi con hằng ngày. Tui hơn sáu mươi rồi. Phải chi như người ta có con cháu nuôi cũng khỏe cái thân già. 

Bác Ba vấn điếu thuốc rê đưa lên miệng bập bập:

- Nhà quê rứa mà sướng. Cày bừa quanh năm cực nhọc nhưng ngày tết tha hồ ăn chơi. Nhà tui năm mô cũng chung với hai ba nhà hàng xóm mổ một con heo, chưa kể gà vịt bánh trái. Nhưng đó là hồi tình hình còn yên ổn. Mấy năm ni bom đạn dữ quá nên chạy ăn còn không đủ lấy đâu tết nhứt. Thuốc khai quang làm cây cối chết rụi hết. Nhà nông mà trồng lúa trồng cây không được chỉ có nước bó tay nhịn đói.

Kỳ duỗi chân ưỡn người ra đằng sau cho đỡ mỏi:

- Tui công chức quèn vậy mà nhàn. Mấy ngày tết cũng phong lưu như ai. Sắm sửa rượu, mứt, bánh trái cho con nó vui. Còn mình thì gặp bạn bè lai rai ăn nhậu cờ bạc. Mấy ngày tết thường năm nào tui cũng kiếm được mấy chục xấp, ít ra cũng năm mười ngàn. Tui là một tay xì phé có hạng lắm.

Gã bỗng thở dài:

- Nhưng mà sinh nghề tử nghiệp. Bây giờ tui nói thiệt với mấy bác, mấy anh là tui vô đây cũng do cờ bạc. Thua quá nên phải rán gỡ, càng gỡ càng thua đậm. Ban đầu còn vay mượn bạn bè nhưng sau thấy tui đen quá nên không ai cho mượn nữa. Không hiểu sao hồi đó tui đen vậy không biết. Thật đúng là số con rệp. Bấn quá không biết làm sao nên tui liều thụt két. Tui làm thủ quỹ mà. Mình sạch túi, nợ nần lung tung, vợ con đói mà ngày nào cũng đếm tiền ngứa tay chịu không nổi. Việc đổ bể ra nên tui bị bắt. Nghĩ cũng tội vợ con. 

Hoài hỏi Kỳ:

- Sau vụ đó, bây giờ anh còn mê cờ bạc nữa không?

Kỳ gật gù:

- Nghĩ cũng tởn thiệt nhưng máu mê vẫn còn anh à. Ở đây mà nhiều khi tui cũng nghĩ chuyện ra ngoài sẽ chơi để gỡ lại. 

Hoài đập vào vai Kỳ:

- Đúng là chứng nào tật ấy. Ngựa quen đường cũ. 

Kỳ cười cười:

- Hay bây giờ mình chơi tứ sắc ăn tiền đi. Mỗi ván năm, mười đồng cho đỡ buồn. Rầu quá biết làm gì.

Ông Tư gạt đi:

- Thôi ông ơi. Bị tù rồi mà còn chưa kinh. Nhớ vợ nhớ con quá chơi gì nổi. Tui nhớ nhất là thằng út. Ước chi chừ tui được về nhà. Nhớ nhà quá mấy anh ơi.

Lời than thở của ông Tư bỗng dưng làm mấy người tù ngẩn ngơ. Họ không còn hứng thú nói chuyện với nhau nữa. Người nào cũng quay về với tình cảm và hoài niệm riêng tư của mình. Ông Tư và bác Ba trùm chăn nằm. Kỳ ngồi bó gối hút thuốc. Hoài và Nam ngồi tựa lưng vào tường mỗi người một góc. Họ đang ngồi quây quần nói chuyện mà rã đám lúc nào không hay. Về chiều phòng giam trở nên âm u vì ngoài trời đã tối mà trong phòng chưa bật đèn. Không còn nghe tiếng nói nào nữa. Âm thanh nghe rõ nhất là tiếng thở dài nổi lên từng lúc. Trong bóng tối chập choạng, thỉnh thoảng lóe lên ánh lửa nơi đầu thuốc của Kỳ, tiếng thở dài bay luồn đi, chao cánh một cách buồn phiền, giữa mấy người tù lặng im như những pho tượng câm nín. Không hiểu những ai đã thở dài. Tiếng hơi thở này như một tiếng buồn chung, não nề và chùng thấp. Hai người nằm trùm chăn bất động rất lâu nhưng chắc họ không thể nào ngủ được. Giấc ngủ đối với họ đã quá chán chê thừa mứa. Nỗi nhung nhớ đang hành hạ họ, bấu riết vào trí não họ rúc rỉa như một loài rắn độc. 

Hoài ngồi bó gối trong góc phòng. Anh nghĩ về những cái tết vừa qua. Những cái tết vô cùng cô đơn nơi ngôi nhà trọ. Lẽ ra anh có thể về nhà ăn tết với gia đình nhưng anh đã không về. Anh muốn tôi luyện mình trong cô đơn. Một ý chí kỳ quặc đã ám ảnh anh trong suốt mấy năm trời. Anh muốn khinh rẻ gia đình, coi thường tình thân, coi thường sự chết, đam mê đau khổ, khoái lạc và hư vô. Anh hình như đã tự chọn cho mình một con đường ma quỷ giữa bao nhiêu con đường hỗn mang của tư tưởng, triết lý đông tây. Anh đã mỉm cười khinh miệt khi nhìn những đám ma đi qua. Anh ghê tởm cảnh những người chết chen vai thích cánh trong nghĩa địa. Anh muốn quên hẳn gia đình, tự nhận là một tên đãng tử từ dưới đất chui lên. Anh mơ hư vô. Thèm một mình. Khao khát cô độc. Khao khát siêu việt. Nhưng tất cả điều này đều có một bộ mặt khác hoàn toàn trái ngược. Và sự mâu thuẫn vô cùng lớn lao khốc liệt trong anh đã trở thành một chứng nan y vô phương cứu chữa.

Tết năm ngoái, anh nhất định đóng cửa nằm trong phòng trọ một mình trong ba ngày tết. Anh mua một ít thức ăn và thuốc lá để sẵn. Khóa cửa bên ngoài, nhẩy cửa sổ vào trong nhà đóng lại để khỏi ai quấy rầy. Anh không muốn vui chơi, gặp bạn bè, đi thăm viếng. Anh muốn vượt ra ngoài lẽ thường tình của nhân gian. Anh đã vật lộn với chính mình, quằn quại thịt da hồn xác trong ba ngày thử thách thiên đường địa ngục đó. Anh đã trải qua cơn khủng hoảng mênh mông trước vùng tự do choán ngợp. Vừa mới trưởng thành, anh đã tiếp xúc với rất nhiều tư tưởng trái ngược. Anh cô độc, kiêu hãnh, khát khao và phân vân. Anh đẩy mình dấn thân phiêu lưu vào những cuộc tìm kiếm gai góc của ý thức. Anh đối mặt với nghĩa sống, sự chết và hư vô. Và rồi anh thấy mình không giải quyết được gì cả. Chỉ có sự điên rồ và vực thẳm không ngớt réo gọi trong tâm hồn mệt mỏi.

Bây giờ ngồi trong căn phòng u ám này, nhớ lại những điều đó, Hoài thấy tất cả đều phù phiếm vô cùng. Cuộc tìm kiếm phù phiếm. Cơn đau nhức phù phiếm. Hành trình tư tưởng phù phiếm.  Như cơn choáng váng của một cốc rượu mạnh, một điếu thuốc phiện, một liều ma túy. Tất cả đã đưa anh bay lên rất cao, mù khơi thăm thẳm, đứt lìa với sự sống chân thực hàng ngày. Anh đã mải mê theo đuổi những điều đó. Như rất nhiều kẻ được gọi là trí thức, triết gia, nhà tư tưởng. Nhưng anh đã như con diều đứt dây, sau cơn bay lượn, đã lảo đảo rớt xuống mặt đất. Rất nhiều lần anh đã tự nối lại dây cho con diều, để nó nương gió bay lên. Nhưng rồi nó vẫn đứt dây rơi xuống. Cơn khủng hoảng đó chỉ là một vòng lẩn quẩn. Anh vẫn còn là người thì không thể rời bỏ đời sống chân thực.  

Và đời sống chân thực là gì? Là căn phòng bé nhỏ này với năm người tù đang lặng lẽ ưu phiền. Là bác Ba bị bắt vì muốn bám đất quê hương. Là ông Tư bị bắt vì phản kháng bóc lột. Là Kỳ bị bắt vì cờ bạc, thụt két. Là Nam, là anh bị bắt vì đòi chủ quyền, tự do dân chủ. Là phong trào tranh đấu thất bại. Là âm mưu của thực dân đế quốc. Là chiến tranh, là hòa bình... Đời sống chân thực đặt ra muôn vàn vấn đề, bày ra muôn vàn trở lực. Giải quyết đời sống chân thực còn khó khăn hơn muôn lần giải quyết những vấn đề trí thức phù phiếm. Cơn khủng hoảng tâm linh thuở mới trưởng thành cần thiết nhưng phải qua đi để dọn mình đương đầu với đời sống. Và cuộc chiến đấu giữa đời này mới là cuộc chiến đấu cam go, đẹp đẽ và bi tráng nhất.

Nghĩ tới đây, Hoài tự dưng thấy thèm vô cùng một điếu thuốc. Anh châm lửa một điếu Bastos xanh. Trong hơi khói, anh khoan khoái thấy mình đã tìm ra một phần câu trả lời cho những vấn đề anh đã đặt ra, trong cơn đốt lửa cô đơn để trầm tư nơi ngưỡng cửa lao tù mấy tháng trước.

8. Siam.

Sáng chủ nhật này Hoài lại được gọi ra thăm nuôi. Sự gặp mặt bất ngờ và lạ lùng đến làm anh choáng váng sửng sốt. Cho đến bây giờ, đêm đã khuya và mọi người đã ngủ hết, Hoài vẫn còn thao thức ngây ngất nhớ lại lần gặp mặt đã khơi dậy bao điều xưa cũ. 

Siam! Tôi thảng thốt gọi tên. Người con gái tươi cười đứng lên đón tôi. Chiếc răng khểnh treo trên nụ cười. Tôi lặng người đứng đó trong một nỗi xúc động bàng hoàng. Siam mặc áo dài nâu, quần đen, tóc cột thành hai con rít trẻ thơ đong đưa hai bên má. Khuôn mặt trắng mát đặc biệt muôn đời của con gái Huế. Mắt chớp mở lớn với hàng mi đen rung động như một nỗi reo vui không thành lời. Hai bàn tay búp măng trắng ngần xoắn lấy vạt áo nâu. Tôi muốn nắm lấy hai bàn tay mềm dịu đó và áp lên mặt như ngày xưa tôi vẫn làm. Bàn tay Siam là bàn tay mầu nhiệm có thể làm dịu đi những cơn nhọc mệt buồn phiền. Ngày xưa, sau một chuyến đi xe đạp dài lên thăm Siam hay vừa trải qua môt cơn hằn học bất bình làm nóng bừng đôi mắt, tôi thường cầm lấy hai bàn tay đó áp lên mặt mình. Một cảm giác tươi mát, dịu dàng đằm thắm sẽ làm nguôi ngoai hết. Ôi bàn tay đã đưa tôi vào cõi phiêu bồng.

Siam tiến lại gần tôi rực rỡ như một mùa xuân giữa bốn bức tường bẩn cũ của phòng thăm nuôi. Trong căn phòng này với mấy chiếc ghế băng lỏng chỏng, mấy gã cảnh sát khả ố, một thằng tù là tôi trắng xanh bệnh hoạn râu tóc, Siam hiển hiện như một nàng tiên trong truyện cổ tích. Hình ảnh Siam ngời sáng, thơm mát, dịu dàng, tươi cười trẻ thơ làm tôi ngây ngất choáng váng. Tôi muốn cầm lấy bàn tay Siam, muốn hôn lên nụ cười răng khểnh, muốn ôm vào vòng tay thân hình dậy thì nồng nàn. Giọng cười hềnh hệch của mấy gã cảnh sát làm tôi khựng lại. Tôi nhớ ra mình đang ở đâu. Tôi đã trở về tâm trạng của một thằng tù. Tôi mời Siam ngồi xuống chiếc ghế băng cũ kỹ.

Ngày xưa tôi đã từng âu yếm quàng vai Siam đi giữa phố đông người của một thành phố đầy những mắt xoi mói và những lời đàm tiếu. Tôi là tôi. Tôi cần gì ai và sợ gì ai. Tôi muốn là tôi làm. Không phải tôi chịu ảnh hưởng của Tây phương hay vong bản. Tôi chỉ là kẻ muốn sống tự do, phá tung thành kiến, đạp trên dư luận. Nhưng bây giờ tôi đã khựng lại và nói với Siam lời tầm thường mời Siam ngồi xuống. Tập quán luôn cảnh giác và dè dặt của một thằng tù đã làm tôi thay đổi. Tôi hỏi Siam những câu hỏi tầm thường làm tôi phải ngạc nhiên. Tôi hỏi chuyện học hành, chuyện bạn bè, chuyện bâng quơ vớ vẩn.  

Có phải Siam vào thăm tôi để được nghe tôi hỏi những điều đó không sau gần một năm đoạn tuyệt. Tôi không hiểu nữa. Nhưng những người yêu nhau làm thế nào để nói chuyện tình yêu dưới sự chứng kiến và kiểm soát của cảnh sát như ở đây. Chuyện tình yêu là chuyện riêng hai người. Bất cứ kẻ thứ ba nào xen vào cũng trở thành lố bịch, khả ố. Ngày xưa tôi có bao giờ chịu đựng được những điều này. Bây giờ chung quanh hai đứa đang có ba gã cảnh sát vừa nháy nhó, vừa phá lên cười sằng sặc nham nhở rồi vểnh tai lên nghe ngóng. Tôi muốn làm một cử chỉ thân tình với Siam. Tôi muốn bày tỏ trăm ngàn điều cuồng nhiệt nhưng tất cả đã dừng lại sau sau một lớp bề ngoài lạnh băng giá buốt. Tôi ơi tôi hèn nhát khốn khổ. Tại sao tôi không bất chấp được như tôi ngày xưa đã bất chấp người khác. Ở đây chỉ có ba gã cảnh sát thôi. Tại sao tôi không là tôi. Tôi không làm những gì tôi muốn. Tôi đã nói những gì trong lần gặp gỡ nghẹn ngào bất chợt này. Siam ơi, Siam ơi, tôi ngày xưa đã chết. Tôi kêu thầm một cách tuyệt vọng đau đớn.

"Hết giờ thăm nuôi." Gã cảnh sát nhắc tôi một cách thô bạo. Siam đã giã từ tôi thế nào tôi không biết nữa. Tôi bàng hoàng đứng đó nhìn Siam đi ra. Hình như Siam có ngoảnh lại vẫy tay cười, môi mấp máy. Tôi bị gã cảnh sát lôi đi với gói quà của Siam trên tay. Tôi ngẩn ngơ như kẻ không hồn. Tôi bước đi khấp khểnh như trên một đường sạn đạo gập ghềnh. Tôi nghe vang lên tiếng gọi thầm cầu cứu tôi ơi, tôi ơi.

Cuộc tình của tôi và Siam đã diễn ra trong khung cảnh thanh bình của làng quê hương. Đó là cuộc tình về đêm đầy hoa lá cỏ và trăng. Đường vào nhà Siam là một ngõ tre ngập lá khô. Ngôi vườn của nhà Siam luôn tràn ngợp bóng mát với những cây ăn trái. Một cây vả lá lớn như chiếc nón nghiêng mình trước cổng vào. Rồi thanh trà, thơm. lựu, mít, ổi, cam... hàng mấy mươi thứ khác nhau. Tôi thích nhất là giàn hoa phong lan mà ông bố Siam đã dày công chăm sóc. Những chùm hoa trắng, tím, hồng, vàng nở bất ngờ sau một gốc cây khô tôi đang tựa người thường làm tôi sửng sốt. Siam và tôi đã cúi xuống trên chùm hoa thoảng hương đó, má kề sát vào nhau và mắt lóng lánh vui cười. Vườn nhà Siam còn có chiếc giếng nhỏ xây bằng đá ong. Lối dẫn ra giếng chỉ vừa cho một người đi. Chiếc giếng đầy rêu phong và dương xỉ. Siam và tôi đã bao nhiêu chiều ngồi trên thành giếng rêu ẩm đó, chụm đầu vào nhau ngó xuống lòng giếng có bóng hai đứa in trên nền trời đầy mây bay. Tôi đã từng uống nước trong chiếc giếng đó bằng một chiếc gầu rất bé buộc bằng giây thừng. Nước trong và ngọt lạ lùng. Tôi thường bảo chính nước của giếng này đã nuôi da Siam trắng ngần tươi mát, bởi thế Siam không bao giờ thèm phấn son cả.

Chúng tôi thường gặp nhau buổi tối những đêm trăng. Tôi từ nhà trọ ở phố đạp xe mấy cây số lên tìm Siam. Chúng tôi đưa nhau ra bến đá bên dòng sông trước ngôi tháp cổ. Đêm trăng ở đây thật tuyệt vời. Dòng sông phẳng lặng uốn mình bên ngôi tháp cổ kính với những gác chuông trống và bia ký chung quanh. Những bậc thềm cao ngất. Hai hàng sứ trắng tỏa hương. Một mặt đường. Một con dốc nhỏ. Rồi bến sông với những phiến đá lớn rập rình sóng nước. Chúng tôi ngồi trên những phiến đá, thòng chân xuống nước, ngắm mặt sông lấp lánh trăng sao và nói chuyện thì thầm như hơi thở. Thật khuya tôi mới đưa Siam về. Chúng tôi thường hôn nhau trước khi từ giã. Hai đứa đứng trong vòng tay nhau rất lâu. Siam áp đầu vào ngực tôi, tôi tì cằm lên vai Siam, lắng nghe thịt da hai đứa khăng khít suốt dọc thân xác. Rồi Siam từ từ ngẩng mặt lên. Trăng qua cành lá tre đổ lên khuôn mặt trắng ngần của Siam những điểm sáng rung động. Môi Siam mấp máy, mắt mở lớn chờ đợi. Tôi cúi xuống trên đôi môi đó như ngụp lặn vào một một vùng si mê sáng láng. Rất lâu rất lâu. Rồi chúng tôi rời nhau không nói một tiếng nào. Siam đứng yên lặng, nhìn theo cho đến khi tôi quay lại vẫy tay và khuất ở cuối ngõ. Tôi mang theo dư vị của nụ hôn trên đường về miên man và vào trong giấc ngủ nhẹ nhàng phới phới.

Tôi đã tham dự vào cuộc tình với Siam một cách say mê và hờ hững. Một mâu thuẫn lạ lùng. Bao nhiêu lần tôi đã hối hả nhảy lên chuyến xe bus tìm đến nhà Siam chỉ để nhìn và nói với Siam vài câu ngắn ngủi. Nhiều lần Siam báo cho tôi biết trước không thể gặp tôi vì ông bố đang la mắng và nghiêm cấm, ban đêm tôi vẫn đến nhà Siam rình rập như một tên trộm. Tôi đã đứng hàng giờ dưới tàng cây vả, cố xuỵt cho con chó đừng sủa, để nhìn bóng Siam hiện ra trong cửa sổ một vài phút. Có lúc tôi phải nấp xuống gốc cây vì ông bố nghe động bưng đèn ra nhìn. Tôi thấy thú vị vô cùng những giờ khắc như thế.

Cả Siam lẫn tôi đều có rất nhiều tự do. Tôi biết Siam có người yêu khác và Siam cũng biết tôi như thế. Chúng tôi không hề quy ước với nhau nhưng trong im lặng, đã đồng tình không bao giờ nói đến vấn đề đó. Trong tình yêu này chúng tôi không xác định cam kết gì cả. Chúng tôi không giải thích, đòi hỏi, phân trần. Cái gì đến sẽ đến. Nhiều lúc bẵng đi ba bốn tháng chúng tôi không hề gặp nhau. Rồi bỗng dưng nôn nao tìm kiếm, vồ vập mê cuồng gặp gỡ. 

Cả Siam lẫn tôi đều rất nhiều tự ái. Trong suốt thời gian yêu nhau, Siam chỉ viết cho tôi một lá thư trong cơn thiếu nhớ điên cuồng. Siam bảo trong thư, đó là một đêm mưa, sau những sáng những chiều mong tôi đến, sau gần một đêm thao thức chờ đợi vô vọng dù biết rằng tôi không đến, Siam đã trở dậy đốt nến viết cho tôi một lá thư hơn mười trang giấy. Trong lá thư vang động lời kêu gào nhớ nhung đó, Siam vẫn khẳng quyết rằng tình yêu không thể van xin. Với Siam, Siam không van xin, trăm ngàn lần không. Và hơn nữa, trong tận cùng tâm hồn dù hoang vu sầu thảm, nhỏ bé u uẩn của Siam không bao giờ vang lên lời van nài khẩn thiết nào cả. Siam cũng không gởi cho tôi lá thư đó và tôi chỉ tình cờ bắt gặp trong tập sách của Siam. Chúng tôi có quá nhiều tự do và tự ái nên gắn bó đến chia da sẻ thịt mà cũng xa rời đến mất tăm mất tích. Chúng tôi có nhau, mất nhau trong khoảnh khắc và nghìn năm. Chúng tôi thèm muốn và ghét bỏ nhau, nhớ và quên nhau trong một cuộc tình luân hồi vô phương cứu chữa.

Hoài chống tay ngồi dậy. Phòng giam đêm khuya lặng như tờ. Mấy người kia vẫn yên ngủ. Cơn hồi tưởng đã qua đi trong trí tưởng anh như một cơn lốc. Những hình ảnh, ý tưởng, tình cảm, lời tiếng ngày xưa xô đẩy nhau dồn dập, vang động trở về. Trong một thoáng anh đã sống lại thật đầy đủ cuộc tình quá khứ. Đầu óc bừng bừng, Hoài ngồi hẳn dậy. Tự dưng anh muốn nhìn lại, ấp ủ một cái gì mang dấu vết thân yêu của người con gái ban sáng. Hoài lục dưới gối lấy ra gói quà của Siam. Mấy cái khăn tay trắng thêu rất công phu và một hộp kẹo xinh xắn. Hoài mân mê mấy chiếc khăn, nhìn kỹ từng đường thêu mũi chỉ  và tưởng tượng đến khuôn mặt đắm say, bàn tay thon mềm của Siam khi hình thành món quà tặng nhỏ bé nồng nàn cho anh. Khuôn mặt và bàn tay Siam bỗng hiển hiện ngời sáng trong trí tưởng. Hoài cầm chiếc khăn ấp lên mặt, một mùi hương nhẹ nhàng tỏa ra. Mùi hương thân quen và vô danh ngày xưa đã phả lên cuộc tình của anh, toát ra mơ hồ từ thân thể của người con gái trong vòng tay. Hoài không biết đó là mùi hương của nước hoa nhân tạo hay do một loài hoa lạ nào đó Siam đã ủ trong áo, trong tóc. Có lần Hoài hỏi nhưng Siam không trả lời và Hoài vẫn giữ trong đầu câu hỏi thú vị đó mỗi lần gặp Siam. 

Hoài mở hộp kẹo lấy một chiếc ra ăn. Chiếc kẹo ngọt ngào và cũng nồng nàn mùi hương xưa cũ. Hoài tẩn mẩn vuốt thẳng miếng giấy gói kẹo sặc sỡ, gấp tư lại và cất vào trong hộp. Tự dưng anh muốn giữ chăm chút mọi thứ liên quan đến Siam. Nhìn hộp kẹo đã vơi quá nửa, anh cảm thấy ngẩn ngơ tiếc nuối. Đó cũng là tình cảm ích kỷ lạ lùng đột khởi trong lòng anh ban sáng khi bạn tù trong phòng xúm lại vui cười chia kẹo của Siam. Dĩ nhiên anh không phải là kẻ ích kỷ, trong nhiều trường hợp khác. Nhưng lúc này anh muốn giữ niềm vui cho riêng mình, thật riêng tư cho một mình anh, thật riêng tư cho cuộc tình hai đứa. Bất cứ chia sẻ nào cũng làm anh mất mát khổ sở.

Hoài chỉ ăn một cái rồi cất hộp kẹo. Anh muốn để dành ăn thật lâu. Mỗi ngày ăn một cái kẹo sẽ là mỗi lần nhớ đến Siam, cảm thấy tất cả tình yêu ngọt ngào, dịu dàng Siam đã dành cho anh. Hoài nằm xuống ôm lấy chiếc gối. Bỗng dưng anh thèm khát có Siam trong vòng tay. Anh nghĩ đến chiếc hôn không muốn rời trên nụ cười răng khểnh. Anh tưởng tượng đến thân hình ấm áp đầy căng dậy thì. Anh lật sấp nằm áp người xuống sàn nhà. Thân thể anh bừng bừng ngọn lửa vô hình. Mười ngón tay cuống quýt bấu lấy chiếc gối. Anh đã quên hết mọi chuyện. Trong trí, trong thân, trong hồn anh bây giờ chỉ vang động những âm thanh quằn quại nóng bỏng. Tiếng mút hụt của lưỡi, của môi, tiếng hơi thở dồn dập đứt quãng, tiếng bám víu mê cuồng của ngón, tiếng thịt da khăng khít gắn bó. Tất cả tạo thành một hỗn hợp rì rào cuồng nộ. Tới một lúc nào đó Hoài bỗng thấy mình vút cao lên chín tầng mây, một cái gì đó bùng ra, rồi anh rơi hẫng xuống vực sâu muôn trượng. Tất cả âm thanh đều tắt lịm. Có cái gì ươn ướt ở phần dưới của cơ thể. Các bắp thịt của anh chảy dài ra, mềm nhũn. Hoài trở mình nằm nghiêng co quắp, lắng nghe cảm giác vừa chán mỏi vừa sảng khoái dềnh lên khắp châu thân. Anh thiếp đi vào giấc ngủ.

9. Thú dữ trong phòng thẩm vấn. 

Hầu hết các tù nhân trong phòng số 4 được phân tán qua các phòng khác. Hoài và Nam qua phòng số 3, Kỳ sang phòng số 7, lão Tư phòng số 5. Chỉ có bác Ba ở lại phòng số 4 với những người mới do các phòng khác chuyển tới. Có lẽ đây là biện pháp của Ban Quản Đốc để phá sự gần gũi mật thiết của tù nhân có thể gây nguy hiểm. Ban Quản Đốc muốn cho các tù nhân luôn xa lạ, nghi kỵ, dò xét nhau để kiềm chế và không cho tù nhân cơ hội mưu đồ sự chống đối hay vượt ngục. Lệnh ban ra một cách thật bất ngờ. Cửa mở, hai cảnh sát vào cầm theo một danh sách đọc cho tù nhân phòng số 4 biết ai sẽ được chuyển qua phòng nào rồi hối thúc họ lấy đồ đạc đi ngay. Tất cả vội vã thu xếp quần áo chăn gối và bị cảnh sát xô đẩy ra khỏi phòng. Họ không kịp nói với nhau một câu từ biệt trước khi chia tay. 

Hoài cảm thấy một thoáng se lòng. Mấy tháng chung sống với các bạn tù đã làm phát sinh và lớn dậy nơi tâm hồn anh một thứ tình cảm thân thiết giữa những người đồng hội đồng thuyền. Thứ tình cảm lạ lùng và mới mẻ anh chưa bao giờ sống trải hay nghĩ đến. Từ trước anh chỉ cảm nhận được sâu sắc tình yêu và tình bằng hữu. Anh đã ngụp lặn, bơi lội trong đó và rất thỏa lòng với những gì mình có. Bây giờ cánh cửa nhà tù khép lại sau lưng anh lại mở ra một chân trời rộng lớn hơn. Anh đã thấu hiểu và thấm thía tình nghĩa đồng bào nơi căn phòng nhỏ bé u uất này. Đây là điều thật lạ lùng. Bao nhiêu năm mài quần trên ghế nhà trường anh chưa hề được dạy dỗ để hiểu đích thực thế nào là tình nghĩa đồng bào. Giờ đây, có dịp sống với những người xa lạ, không cùng tuổi tác, giai cấp, trình độ trí thức, anh mới được học bài học vỡ lòng về thứ tình nghĩa thiêng liêng đó. Cùng bị áp bức đày đọa người ta mới thực sự biết  liên đới và mở lòng ra chia sẻ, đùm bọc lấy nhau. Không thực sự bị áp bức và cảm thông với đồng bào thì những lời hoa mỹ nói ra chỉ là tiếng vang giả dối nơi đầu môi chót lưỡi. Hơn bao giờ hết, Hoài cảm nhận sâu sắc điều đó. 

Dù sao cũng còn may là Hoài và Nam lại được ở chung phòng. Không hiểu đây là sự vô tình hay cố ý của Ban Quản Đốc. Hai người vẫn sẽ còn có dịp thảo luận với nhau về những vấn đề chung đang từng ngày ám ảnh tâm trí.

Phòng số 3 khá lớn và nhốt gần ba mươi người nên hơi ồn ào. Khi ngủ, tù nhân nằm xếp hai hàng quay đầu vào tường, chừa lại một lối đi chừng nửa thước ở giữa. Lúc thức, họ thường tụ lại từng nhóm nhỏ nói chuyện gẫu hay chơi cờ tướng, tứ sắc. Dù đông người, phòng giam này sinh hoạt rất có quy củ. Việc làm vệ sinh phòng giam, rửa bát đũa và giữ trật tự chung được mọi người triệt để tôn trọng. Điều này có được có lẽ do sự khôn khéo của một tù nhân tên Minh, người được tất cả tù nhân mặc nhiên coi như trưởng phòng. Cũng nhờ tù nhân giữ kỷ luật, đoàn kết và tỏ ra hiểu biết nên Minh đã đại diện cho tù nhân đấu tranh với Ban Quản Đốc và được chấp thuận mở một cửa sổ nhỏ có sẵn phía sau. Đây thật là một niềm vui lớn lao cho tù vì thỉnh thoảng được hít không khí bên ngoài qua song cửa sắt, được phóng tầm mắt ra xa, dù chỉ nhìn được một bờ tường kẽm gai và thấp thoáng ngoài kia một trường học nằm bên con đường nhiều bóng cây. Bề rộng của cửa sổ, thực ra chỉ là một lỗ vuông nhỏ, chỉ đủ cho hai người đứng chụm đầu nhìn ra và tù nhân không ngớt thay phiên nhau đứng trông qua cửa sổ. Bên ngoài là tự do thênh thang với tiếng gọi thì thầm kỳ bí làm tất cả tù nhân đều say mê ngơ ngẩn khi bíu mấy ngón tay thèm khát vào những song sắt bóng loáng và giá lạnh. 

Vừa mới sang phòng số 3 vài ngày, Hoài đã đặc biệt lưu ý ngay đến Minh và nhân dáng đặc biệt vững vàng của anh. Minh khoảng hơn bốn mươi nhưng vẫn còn có vẻ thanh niên hơn là một người đứng tuổi. Đôi mắt sáng, to dưới hàng mi rậm biểu lộ một trí óc thông minh và một tâm hồn cương trực. Mặt anh hơi xương, gò má cao, cằm vuông và nụ cười rất tươi với hàm răng đều đặn và trắng bóng. Anh không lực lưỡng nhưng trông cao lớn dềnh dàng nhờ chiều cao gần một thước tám và đôi vai rộng, vững chãi. Anh thường mặc một bộ đồ bà ba mầu nâu làm nổi bật khuôn mặt trắng xanh, chiếc cổ có yết hầu hơi lộ. Toàn thể người anh toát ra một cái gì trầm tĩnh, đầy tự tin làm người khác phải kiêng nể. Qua vài câu chuyện trao đổi, Hoài được biết Minh là một cựu sĩ quan tình báo Việt Minh thời kháng chiến. Anh đã từng vô tù ra khám thực dân Pháp nhiều lần và đã nếm đủ mùi của chốn lao tù. Minh cũng tỏ ra chú ý đến Hoài và Nam vì hai người mới vào, là sinh viên và trẻ nhất trong bọn. Những người khác hầu hết đều lớn tuổi và có lẽ là nông dân bị bắt ở các vùng quê xa xôi đưa về. Có cả một cư sĩ Phật giáo cạo đầu trọc, mặc áo nâu sồng và tụng niệm suốt ngày như một ông sư thực thụ, 

Từ khi viết lời khai trả lời câu hỏi thẩm vấn với gần hai mươi trang giấy bằng tất cả nhiệt tình và tin tưởng của mình, Hoài có ý mong đợi kết quả của những điều anh đã viết. Hoài hi vọng khi biên bản hỏi cung tới tay các thượng cấp của lão già thẩm vấn ngu xuẩn, họ sẽ đọc và suy nghĩ về những điều anh viết. Dù sao họ cũng là những kẻ trí thức, có trách nhiệm lãnh đạo và còn lương tâm để phân biệt phải trái. Họ sẽ phải công nhận điều anh trình bày là hợp lý, cho anh, cho chính họ và cho cả tương lai đất nước. Họ sẽ trả tự do cho anh. Anh sẽ dấn thân vào con đương đối lập đích thực. Tất cả mọi người sẽ cùng chung sức xây dựng đất nước, dù chính kiến có thể khác biệt. Hoài tràn trề hi vọng đến quên cả nỗi buồn nơi tù ngục.

Các thượng cấp của lão già thẩm vấn Hướng đã đọc lời khai của Hoài. Nhưng họ đã không phản ứng như Hoài mong đợi. Đầu tiên, lão Trưởng Phòng Thẩm Vấn khi đọc đã tức giận đến xám mặt. Lão vừa đọc vừa đấm tay xuống bàn chửi thề:

- ĐM. Thằng con nít phách lối thiệt. Nó muốn bẻ răng cắt lưỡi hay sao đây?

Lão đã định cho lôi cổ Hoài lên nện một trận nhưng khi cơn giận hạ xuống lão hơi phân vân. Gần đây, lão thấy Chính Quyền Trung Ương có vẻ hòa hoãn với sinh viên. Lão sợ rằng nếu nóng nảy đi ngược lại đường lối của thượng cấp sẽ rất nguy hiểm. Do đó, sau khi suy nghĩ, lão quyết định lên hỏi ý kiến của Trưởng Ty Cảnh Sát là thượng cấp trực tiếp.

Trưởng Ty Cảnh Sát còn trẻ, khoảng ngoài ba mươi. Nhờ thành tích khám phá một vài cơ sở của địch và ngăn chặn hoạt động chống đối của sinh viên lúc làm Trưởng Ban Hoạt Vụ, hắn được cất nhắc lên làm Trưởng Ty. Với tuổi trẻ và thế đang lên, hắn không quá thận trọng như Trưởng Phòng Thẩm Vấn. Do đó khi lão Trưởng Phòng Thẩm Vấn trình lời khai của Hoài lên, hắn đọc xong, nổi cơn thịnh nộ, mắng lão một trận và ra lệnh cho lão thẩm vấn lại. Hắn muốn Hoài phải nhận tội và tỏ ra ăn năn chứ không được viết lời khai bằng giọng trịch thượng như đã làm. Hắn nói với lão là chính quyền chỉ cần tay sai chứ không cần đối lập. Hắn muốn sinh viên phải ngậm miệng lại, tuân phục lệnh của chính quyền, hoạt động trong khuôn khổ chính quyền cho phép chứ đừng lải nhải phê phán, chống đối. Tuy nhiên sau cùng, hắn bảo Trưởng Phòng Thẩm Vấn cho đánh dằn mặt Hoài một trận thôi chứ đừng đánh đến chết vì trong lúc này sợ có hậu quả bất lợi.

Khoảng 9 giờ đêm, Hoài được gọi lên thẩm vấn. Anh hơi xao xuyến khi bị gọi vào giờ này. Theo kinh nghiệm ở đây, giờ này là giờ tra tấn. Giờ này sẽ mở đầu cho một đêm kinh hoàng của tội ác, sẽ thử thách sức chịu đựng, ý chí kiên cường của những người dấn thân cho đại cuộc. Anh đã chuẩn bị để đón nó. Dù sao anh vẫn còn hi vọng sẽ được gặp các nhân vật có thẩm quyền cấp cao để nói chuyện. Anh không tin việc đã làm của anh hoàn toàn vô ích.  

Hoài được đẩy vào phòng tẩm vấn. Một cảnh tượng dưới ba ngọn điện sáng rực làm anh rùng mình rởn gai ốc. Ở góc phòng bên phải, một người đàn ông ở trần, mặc quần cụt bị treo lên xà nhà, tay chân trói quặt ra đằng sau, đang đong đưa trong không khí. Ở góc bên trái, một cô gái bị lột trần truồng, trói vào một cây cột, đứng co rúm người trước bốn gã nhân viên thẩm vấn đang chỉ trỏ cười hô hố. Nghe tiếng động, bốn gã cùng quay lại. Gã to con nhất, có vẻ gân guốc như một lực sĩ lên tiếng:

- À, ông sinh viên đây rồi. 

Gã tiến lại nắm cánh tay Hoài kéo tới đứng trước mặt cô gái lõa lồ. Gã nheo mắt hỏi:

- Sao? Ông sinh viên thấy người đẹp có vừa ý không? Ông ứng khẩu một bài thơ vịnh đồi núi của người đẹp cho anh em thưởng thức với. 

Hoài nhìn cô gái. Da mặt cô trắng xanh. Mái tóc dài xõa rũ rượi che nửa mặt và một phần ngực. Cô đang cúi đầu nhắm nghiền mắt lại. Chợt cô mở mắt ngước nhìn lên. Trong một thoáng Hoài lạnh người. Đôi mắt cô vừa thẹn thùng vừa hãi sợ vừa căm hờn toát ra một tia nhìn man dại không sao tả được. Hoài tê điếng người, đứng ngẩn ra bàng hoàng.

Gã thẩm vấn mắt lé mồm phì phèo điếu thuốc Salem tiến lại sát cô gái, quàng tay qua vai cô trong một dáng điệu tình tứ. Gã cười nhăn nhở:

- Người đẹp ơi, yêu anh không? 

Gã rít một hơi dài cho đầu điếu thuốc đỏ hồng rồi đột nhiên cúi xuống dí đầu điếu thuốc vào một bên ngực cô gái. Hoài nhắm mắt lại. Một tiếng thét kinh hồn ngân dài trong căn phòng, âm vang bất tận trong óc Hoài. Anh nhắm mắt mà vẫn thấy đầu điếu thuốc đỏ rực xoáy vào cồn ngực trắng nõn, mỡ và thịt cháy xèo một tiếng, lõm sâu vào thành một lỗ xám xịt. Hoài cố gắng mở mắt ra. Cô gái đang quằn quại dẫy dụa, khuôn mặt nhăn nhúm đau đớn, trán lấm tấm mồ hôi và hai dòng nước mắt chảy dài xuống má. Một câu hỏi bỗng vang lên và lặp lại không ngớt trong đầu Hoài: "Ta phải làm gì trước cảnh này? Ta phải làm gì trước cảnh này?..." Hoài chưa có được câu trả lời. Anh vẫn đứng bất động trước mặt cô gái.

Gã thẩm vấn lé lùi lại một chút, hít vài hơi cho điếu thuốc đỏ hồng lên như cũ. Gã nhả khói thành vòng tròn một cách khoái trá. Gã đảo mắt nhìn một vòng khắp người cô gái lõa lồ rồi ngừng lại ở phần hạ thể. Cô gái đã cố gắng cong người khép hai đùi lại nhưng vì bị trói nên phần cô muốn che dấu vẫn nổi lên lồ lộ. Gã mắt lé chầm chậm đi tới. Hoài và ba gã thẩm vấn còn lại dõi mắt theo gã. Gã nhìn chầm chập vào nơi có chòm lông đen lấp lánh của cô gái, rít một hơi thuốc thật dài, cầm đíếu thuốc giữa ngón tay trái và ngón trỏ, chầm chậm dí vào. Hoài gầm lên một tiếng "Thôi!" rồi nhảy bổ tới gã mắt lé. Anh không nghe thấy tiếng cô gái cũng đang hét lên. Một cơn giận ghê hồn tràn qua tâm hồn anh như một cơn bão dữ. Anh muốn xé tan con thú đội lốt người đang bày trò hành hạ cô gái một cách dã man hiểm độc. 

Ba gã thẩm vấn đang đứng ngây người xuất thần theo dõi hành động của gã mắt lé bỗng choàng tỉnh vì tiếng hét của Hoài. Gã to con nhanh như cắt phóng một đá vào ngang hông Hoài khi anh lao tới sắp chộp được vai gã mắt lé. Hoài văng bắn ra giữa phòng, lăn lông lốc trên sàn nhà ba bốn vòng trước khi ngừng lại. Hoài tưởng chừng như một bên hông bị dập nát, các xương be sườn gãy vụn. Tuy nhiên cái đau thân xác chỉ là làn sóng vỗ trên mặt. Cơn đau ngầm trong tâm hồn anh mới thật ghê gớm đang cuồn cuộn dâng lên. Mấy phút trước đây anh còn hi vọng được gặp các viên chức cao cấp để thảo luận. Anh đã dự tính những thái độ, những luận cứ để thuyết phục. Anh đã tràn đầy nhiệt tình và phấn khởi. Anh đã tiếp tục nuôi dưỡng đốm lửa niềm tin vào con đường đối lập mà anh và Nam đã thắp lên mấy tháng trước trong đêm thao thức. Cảnh hành hạ cô gái đã dội một gáo nước lạnh vào bếp than âm ỉ cháy trong tâm hồn anh. Câu trả lời đã quá rõ ràng. Đó là một cái tát tàn bạo đánh vào mặt anh. Thay vì thảo luận với anh, người ta đã giao anh cho mấy nhân viên thẩm vấn mặt người lòng thú. Tiếng nói nhân bản của anh chỉ được trả lời và át giọng bằng tiếng gầm rú của thú dữ khát mồi. Anh thấy rõ sự thật mà từ lâu anh cố tình không tin là sự thật. Trong một phút, những ý nghĩ đau nhức này không ngớt vang động làm anh tê tái.

Gã thẩm vấn có mũi khoặm xuống như mỏ két bước tới nhìn anh mỉa mai:

- Sao? Người hùng muốn ra tay cứu vớt người đẹp hả? Khó lắm bạn ơi. 

Gã lấy chiếc còng trên bàn khóa hai tay Hoài ra đằng sau rồi dựng anh đứng dậy. Gã thẩm vấn thứ tư, cao lêu nghêu như sếu vườn, im lặng từ đầu bây giờ mới lên tiếng:

- Ông sinh viên của tao đa tình lắm. Tụi mày đừng làm ổng thương tâm tội nghiệp. Để cho ổng coi cảnh khác vui mắt hơn. Ông muốn coi cảnh tàu bay bốc cháy không? 

Gã đi tới góc phòng bên phải, với tay đẩy người đàn ông đang bị treo trên trần nhà đu đưa qua lại trong không khí. Mặt, bàn tay, bàn chân của người bị treo đã tím ngắt vì máu tụ lại. Anh ta thở hoi hóp một cách khó nhọc. Hình như anh sắp ngất đi. Gã sếu vườn lấy một chiếc đũa, quấn miếng bông thật lớn vào một đầu, tẩm xăng rồi châm lửa đốt. Gã đứng nhìn người đàn ông đang đu đưa trên đầu rồi lấy giọng của xướng ngôn viên đài phát thanh:

- Thưa qúy vị, máy bay hiện ở trên không phận Huế. Còn năm phút nữa máy bay sẽ đáp xuống phi trường. Thình lình một tiếng nổ phát ra và bụng phi cơ bốc cháy.

Gã phóng chiếc đũa lửa dí vào đúng lỗ rốn của người đàn ông. Người này dãy lên như đĩa phải vôi, tiếng thét đau đớn bị ngắt quãng ằng ặc như tiếng hét của một con vật đã bị cắt đứt cuống họng. Cả người anh quằn quại, giật giật lên từng cơn rồi mềm nhũn lại, bất động. Anh đã ngất đi rồi.

- Phi công đáp khẩn cấp xuống phi trường. 

Gã sếu vườn nhấn mạnh câu nói bằng cách đẩy mạnh xác người đàn ông sang bên phải, ngay trên hồ nước. Gã mũi quặp đã mở sẵn đầu dây buộc người đàn ông. Gã đợi đúng lúc buông tay ra. Người đàn ông rơi tõm xuống làm nước văng tung tóe.

Bốn gã thẩm vấn cùng vỗ tay reo cười. Một gã lớn tiếng:

- Thưa quý vị, máy bay đã đáp xuống bình an vô sự. 

Mắt Hoài mờ đi. Hình như anh đã khóc. Anh lờ mờ thấy gã mũi quặp lôi người đàn ông ra khỏi hồ nước, thả đánh bịch thân xác ướt sũng rũ rượi xuống sàn nhà. Hoài thấy tim mình nhói lên, đau nhức. Con người có thể tàn bạo đến thế hay sao. Có thể nào người biến thành thú lại là điều có thực. Đâu là lương tri. Đâu là tình cảm. Những gã thẩm vấn này không những không biết xúc động trước đau khổ của kẻ khác mà còn lấy sự đau khổ đó làm trò giải trí để vui cười khoái trá. Hoài có thể nói gì, lý luận gì với những con người như thế này. Mặt Hoài đã ràn rụa nước mắt. Anh thấy mình yếu đuối và tuyệt vọng quá. Với tất cả năng lực, tình cảm và lý trí của anh, anh có thể làm gì với những con người này. Hình như trong tận đáy cùng thâm tâm, một câu hỏi gay gắt và phẫn uất bắt đầu vang vọng lên. Hoài, tại sao mày khóc? Từ trước có bao giờ mày khóc đâu. Tại sao mày lại khóc trước cảnh này? Mày hèn nhát đến thế sao?

- Ha Ha Ha! Hô Hô Hô! Cu cậu sợ rồi! 

Tiếng cười của bốn gã thẩm vấn rộ lên. Hoài chớp mắt để nhìn rõ hơn. Bốn gã thẩm vấn đang vây quanh anh cười hềnh hệch. Chúng nhìn anh như những con thú dữ nhìn con mồi ngon nhỏ bé. Gã to con. Gã sếu vườn. Gã mắt lé. Gã mũi quặp. Răng chúng nhe ra. Miệng rộng toác. Nước miếng văng tung tóe. Mắt chúng từ từ long lên sòng sọc. Chúng sắp sửa nhảy bổ đến con mồi. Câu hỏi vang vọng từ đáy thâm tâm Hoài bỗng biến thành tiếng gầm thét: Tao sợ chúng mày hay sao. Những con thú này! 

Hoài nghiến răng lại. Gã to con phóng tới giáng một quả đấm búa tạ đúng vào những bắp thịt ở quai hàm anh đang nổi hằn lên. Hoài bật ngửa ra phía sau. Gã mắt lé cầm sẵn cây ma trắc bằng cao su nện xuống đỉnh đầu anh làm Hoài khựng lại. Gã đá quất vào mạng mỡ làm anh văng bắn sang bên. Gã sếu vườn cong người quét một cú đá vào cạnh sườn bên kia của Hoài hất tung anh trở lại. Gã mũi quặm chận anh lại bằng cánh tay trái trước khi xuống tấn quật ngược cùi chõ phải vào ngực Hoài làm anh chới với ngã ngửa. Cứ như thế, bốn gã thẩm vấn tiếp tục trận đòn hội chợ. Thân xác mảnh mai của Hoài, với hai tay bị còng sau lưng, nghiêng ngửa lảo đảo quay cuồng giữa bốn gã thẩm vấn. Cơn đau buốt dội lên khắp châu thân. Những đợt máu trào lên trong ngực làm Hoài muốn ói nhưng anh nghiến răng để chận lại. Chưa bao giờ anh bị đau đớn như thế. Dần dần cơ thể anh tê dại đi. Những cú đấm đá chỉ còn gây nên những cơn chấn động vang rền trong một cơ thể đã sôi sục cảm giác đau đớn. Hoài không còn suy nghĩ gì được nữa. Nhưng một ý tưởng mơ hồ nổi lên và lặp lại không ngớt. Ta phải can trường để chiến đấu với loài thú dữ. Ta phải can trường... Ta phải... Ý nghĩ đó miên man và dần dần đứt quãng trong trí óc anh bắt đầu dại khờ đi. Tất cả đã quay cuồng lảo đảo mù mịt...

Trán bốn gã thẩm vấn lấm tấm mồ hôi. Hơi thở của gã sếu vườn đã phì phò nhọc mệt. Gã to con bỗng quát lên một tiếng "Thôi!" và quét một cú đá vào ống quyển Hoài. Anh ngã sấp vập mặt xuống sàn nhà bất tỉnh, đầu ngoẹo sang một bên. Hai dòng máu từ hai lỗ mũi anh chảy dài xuống nền xi măng nhớp nháp.

10. Tiếng nói của kẻ sĩ bất khuất. 

Hôm nay, bất ngờ Hoài và Nam được gọi đi. Chính viên Trưởng Ty Cảnh Sát đích thân vào gọi. Cửa mở, y nghênh ngang bước vào cùng với hai cận vệ cầm súng. Y mặc quân phục, đeo lon đại úy đồng hoá sáng chói. Mấy chục tù nhân trong phòng kẻ đứng người ngồi dáo dác nhìn ra. Y lừ mắt quát hỏi:

- Hai sinh viên Hoài và Nam đâu? 

Hai anh cùng trả lời "Tôi" và tiến tới trước mặt y. Y chống nạnh soi mói nhìn hai anh từ đầu đến chân như nhìn hai con vật rồi ra lệnh:

- Thay quần áo đàng hoàng để đi có việc cần. Mau lên.

Y nói xong bỏ ra ngoài sau khi ra dấu cho một cận vệ ở lại đợi hai người. Hoài hỏi nhỏ Nam:

- Mày có quần áo gì khác không? 

Nam nhìn bộ đồ ngủ mầu xanh của mình và bộ đồ ngủ mầu nâu của Hoài. Ở đây là trại tạm giam nên ai có gì mặc nấy chứ không có đồng phục dành cho tù. Nam nhún vai:

- Thì có bộ quần áo hồi bị bắt đó nhưng lâu nay xếp làm gối chắc nhăn nhúm hết. Hoài chắc lưỡi:

-  Thôi, kệ mẹ nó. Mặc thế này được rồi. 

Từ hôm bị tra tấn, Hoài đã thay đổi hẳn thái độ. Anh thấy rõ thiện chí của mình không có một tí hiệu lực nào trong hoàn cảnh này. Hoài nói với viên cảnh sát cận vệ:

- Chúng tôi không có quần áo khác để thay. 

Viên cảnh sát lưỡng lự một chút rồi đẩy hai người ra ngoài. Trưởng Ty Cảnh Sát đang đợi hai người ngoài xe. Y cau mày khi thấy hai anh vẫn mặc quần áo cũ:

- Sao không thay quần áo khác? Cứng đầu hả? 

Hoài thản nhiên nhắc lại câu đã nói với viên cảnh sát cận vệ. Anh bắt đầu thấy xốn xang vì thái độ và giọng điệu hách dịch của gã Trưởng Ty Cảnh Sát. Đây là người mà anh đã từng tha thiết muốn gặp để trình bày quan điểm. Nhưng trận đòn hội chợ ở phòng thẩm vấn đã làm nguội lạnh hết nhiệt tình của anh. Và bây giờ đứng trước mặt gã, Hoài hoàn toàn dửng dưng băng giá. Anh không muốn nói với gã một lời nào nữa. Anh thầm nghĩ: "Không thể nói tiếng người với bọn thú vật này. Chúng không nghe không hiểu gì cả." 

Gã Trưởng Ty Cảnh Sát định quát mắng hai anh nhưng gã bỗng kìm lại khoát tay ra dấu cho bọn nhân viên đưa hai anh lên xe. Đòan xe ba chiếc Jeep xanh trắng nối đuôi nhau chạy đến một con đường nhiều biệt thự và bóng cây ở phía nam thành phố. Hoài mở mắt thật lớn nhìn cảnh vật hai bên. Thành phố quen thân của anh đây. Trường Đại Học Sư Phạm kiến trúc tân kỳ trắng tinh rực rỡ với mặt tiền có những khuôn vuông, nơi anh đã theo học suốt mấy năm qua. Anh tưởng tượng đến chiếc cầu thang mảnh mai uốn quanh giữa các tầng lầu, đến các hành lang khoảng khoát, đến các phòng học xinh xắn sáng sủa, đến các khuôn mặt bạn bè yêu dấu, đến các vị thầy nghiêm trang nhưng gần gũi. Họ đang làm gì trong giờ phút này? Có ai nghĩ đến anh không? Trong một thoáng Hoài thấy se lòng.

Chiếc xe chở Hoài qua ngã tư chạy chậm lại bóp còi inh ỏi cắt đứt luồng tư tưởng của anh. Bên phải, Cầu Trắng dịu dàng soải mình trên dòng Sông Thơm trầm lặng. Những nhịp cầu cong vút in hình lên trời xanh. Ngày trước, Hoài thích nhất được đi bộ qua Cầu Trắng vào sáng sớm hay trong đêm khuya. Trên lối đi dành cho bộ hành sát ngoài thành cầu, nhỏ vừa đủ cho một người đi, thỉnh thoảng anh ngừng lại, đặt tay lên thành cầu lạnh băng nhìn xuống dòng nước phía dưới. Dòng sông chảy thật chậm, buồn, mềm mại và e dè như dáng đi một cô gái Huế khuê các. Những lúc đó Hoài thấy mình như cảm thông được với các linh hồn u uẩn của cố đô sau bao nhiêu dâu bể. Tuy nhiên, Thành phố Thơ lúc đó chỉ là một hình ảnh phảng phất mơ hồ của sương khói quá khứ. Thành phố Thơ bây giờ đã thực sự uy mãnh vươn mình lên trong cơn bão tố của một giai đoạn lịch sử kiêu hùng.

Chiếc xe chở Hoài quẹo quanh Trường Văn Khoa cổ kính. Khuôn viên của trường đại học này, mấy năm qua chính là nơi đã chứng kiến sự dấn thân nhiệt tình cuồng nộ của anh và bạn bè để đòi hỏi quyền làm dân của một nước độc lập và tự do. Hoài tưởng chừng như tiếng reo hò vỡ bờ của đám sinh viên vẫn còn dư vang không dứt. Anh cảm thấy rạo rực khôn tả và máu chảy bừng bừng trong từng đường huyết quản. Những hình ảnh hào hùng của cuộc tranh đấu vừa qua bỗng dấy lên sôi nổi nhảy múa trong đầu óc Hoài. Trong một phút mắt anh mờ đi và Hoài ngây ngất như vừa uống một cốc rượu mạnh. 

Vài phút sau, đoàn xe rẽ vào một biệt thự sang trọng có lính gác ở ngoài. Xuống xe, gã Trưởng Ty Cảnh Sát lại gần hai anh nghiêm giọng:

- Trung Tướng Tư Lệnh Vùng muốn gặp hai anh để nói chuyện. Nhớ phải ăn nói đàng hoàng với Trung Tướng không thì mệt đa. Số phận hai anh tùy thuộc vào cuộc nói chuyện này đó. 

Hoài và Nam cùng ngẩn người ngạc nhiên. Họ không hề tiên liệu cuộc gặp gỡ như thế này. Nhiều câu hỏi chớp nhoáng hiện lên trong trí hai người. Họ phân vân chưa tìm được câu trả lời thì đã bị gã Trưởng Ty Cảnh Sát dẫn vào bên trong. Nơi phòng khách rộng lớn của ngôi biệt thự, hơn mười sĩ quan cấp tá và úy đang quây quần ngồi nói chuyện quanh viên Trung Tướng mập mạp, to lớn. Y ngồi dựa ngửa trên chiếc ghế bành da một cách uể oải. Đầu tóc hớt thật ngắn làm cho khuôn mặt đầy thịt của y phì nộn ra. Chiếc mũi cà chua bèn bẹt và đôi mắt ti hí một mí dày cộm làm khuôn mặt y càng giống mặt lợn ỷ. Y đang cầm một đíếu xì gà to tướng và một ly whisky đá. Gã Trưởng Ty Cảnh sát bước lên thềm rập gót chân, đứng nghiêm giơ tay chào và cất giọng run run:

- Trình Trung Tướng, em đem đến trình diện hai sinh viên mà Trung Tướng đã ra lệnh. 

Mọi người quay ra nhìn. Viên Trung Tướng ngồi yên hất hàm:

- Đưa lại gần đây.

Gã Trưởng Ty Cảnh Sát "Dạ vâng" thật lớn, quay lại đẩy Hoài và Nam đến trước mặt viên Trung Tướng. Y đặt ly rượu xuống bàn, ngẩng lên nhìn hai anh, bỗng có vẻ ngạc nhiên khi trông thấy Hoài:

- À, lại cũng ông này.

Hoài cũng đã nhận ra viên Trung Tướng. Cách đây sáu tháng, lúc còn phong trào tranh đấu, Hoài đã có lần đụng độ y. Hồi đó Hoài cầm đầu một đoàn sinh viên đi vận động ở một tỉnh miền Trung. Nơi đây, đoàn sinh viên bị chính quyền địa phương mưu toan đàn áp. Sinh viên biết trước nên phản ứng mạnh. Dân chúng lúc đó cũng sục sôi căm phẫn nên nhất tề hậu thuẫn cho sinh viên. Sự việc sắp bùng nổ lớn thì viên Trung Tướng Tư Lệnh Vùng đến can thiệp. Vì hồi đó phong trào tranh đấu còn uy thế lớn nên viên Trung Tướng đóng vai trò khách quan để hòa giải. Y tổ chức một cuộc họp để hai bên nói chuyện thông cảm. Sau cuộc họp này, chính tay y đã trao tận tay Hoài năm mươi ngàn đồng để giúp đoàn sinh viên mua thức ăn trong khi đi công tác. Hồi đó bề ngoài y có thái độ rất mềm dẻo và thiện cảm với sinh viên vì y chưa biết rõ chính phủ có đàn áp nổi phong trào tranh đấu hay không. Trong khoảng vài tháng, bốn viên tướng trong đó có viên Trung Tướng đang ngồi trước mặt Hoài đã kế tiếp nhau mất chức Tư Lệnh Vùng  vì thái độ thiếu khôn ngoan, hoặc quá cứng rắn, hoặc ngả hẳn về phe tranh đấu. Sau khi phong trào tranh đấu bị đàn áp, viên Trung Tướng này lại về làm Tư Lệnh Vùng. Theo dư luận của dân chúng ở đây, y là một viên tướng bất tài, nhát gan và đại tham nhũng. Chẳng bao giờ thấy y đi thị sát chiến trường hay điều khiển hành quân gì cả. Y cứ ru rú ở tư dinh để ăn nhậu và đánh bạc. Đã thế y còn học thói quan liêu phong kiến, luôn luôn bắt các thuộc viên phải hầu hạ, chầu chực. Y chỉ là một thứ Xuân Tóc Đỏ của thời đại chứ không có tài cán gì hết. Nhờ được một đảng phái nâng đỡ và triệt để ủng hộ Chính Quyền Trung Ương nên y được cử làm Tư Lệnh Vùng và đã giữ chức vụ này rất lâu. 

Hoài nhìn bộ mặt phì nộn bấm ra mỡ, thái độ hách dịch của y và thấy y hoàn toàn khác hẳn với lúc Hoài gặp y trong thời kỳ tranh đấu.

Y bỗng đứng dậy, đi qua đi lại hai ba lần trước mặt hai anh sinh viên trước khi vung tay mở lời một cách khó nhọc và cộc cằn:

- Xử tử. Tội của các anh trong thời chiến đáng bị xử tử. Hiểu chưa? Trong khi chiến sĩ đang đổ máu nơi tiền tuyến để bảo vệ đất nước thì các anh lại gây rối hậu phương, làm lợi cho Cộng sản. Tranh đấu cái gì? Có giỏi sao không cầm súng ra tranh đấu với Cộng sản đi. Được ở thành phố đi học, sống no cơm ấm cật, còn bày đặt sinh sự. Cộng sản vô đây thì chết không kịp ngáp chứ ở đó mà tranh đấu. Bọn coi thường xương máu của chiến sĩ đáng bị đem xử bắn hết.

Y ngừng lại nhìn chằm chằm vào mặt hai sinh viên gằn giọng:

- Các anh đã biết tội của mình chưa? Hả? Hả? 

Hoài và Nam vẫn  đứng im lặng. Hai anh sinh viên gầy yếu xanh xao bẩn thỉu đứng trước viên Trung Tướng, giữa đám sĩ quan hùng hổ bao quanh như hai con nai tơ giữa bầy chó sói. Viên Trung Tướng trợn cặp mắt ti hí của y lên, gườm gườm nhìn hết Hoài đến Nam nhưng không làm cho ai run sợ. Hai anh vẫn đứng yên không tỏ vẻ gì xúc động. Viên Trung Tướng nghiến răng lại, thè lưỡi liếm nước bọt phì ra hai bên mép. Y quắc mắt, nắm chặt tay lại định gầm lên nhưng bỗng đổi thái độ. Y quay lại buông người xuống chiếc ghế bành, nâng cốc rượu uống một hớp, rít một hơi xì gà rồi nhổm dậy vung tay về phía hai anh sinh viên:

- Các anh chưa đủ sức để làm chính trị. Phải lo học đi đã. Năm mười năm nữa ra đời rồi làm gì cũng chưa muộn. Làm chính trị là phải làm lãnh đạo chứ đừng làm tay sai. Bây giờ các anh có làm gì cũng chỉ là làm tay sai cho bọn hoạt đầu con buôn chính trị  lợi dụng mà thôi. Các anh đừng ngu dại rồi hối không kịp. 

Nam cảm thấy mặt nóng bừng bừng như  vừa nhận một cái tát nẩy lửa. Chưa bao giờ anh bị sỉ nhục như thế.

Tai anh đỏ rần lên. Anh cố giữ bình tĩnh để giọng khỏi lạc đi:

- Ông nhầm rồi. Chúng tôi không làm tay sai cho ai cả và cũng không ai lợi dụng chúng tôi được. Chúng tôi tự nguyện và biết rõ mình đã làm gì.

Số sĩ quan chung quanh trố mắt nhìn Nam rồi quay sang viên Trung Tướng chờ đợi phản ứng của y. Viên

Trung Tướng tái mặt, y đâm mạnh đíếu xì gà xuống mặt bàn rồi đứng vụt dậy:

- Nhầm à. Chú mày liệu hồn mà ăn nói nghe chưa. Tao cho xử bắn ngay đa.

Y ngừng lại một chút, dịu giọng:

- Thôi được rồi. Tao không tranh luận với hai chú mày. Tao biết hai chú mày cứng đầu lắm. Sinh viên tranh đấu mà. Bây giờ tao nói thẳng với hai chú mày như thế này: Chính quyền đang cần sự hậu thuẫn của sinh viên trong kỳ bầu cử sắp tới. Chính quyền cần một Tổng Hội Sinh Viên biết điều hơn Hội Đồng Sinh Viên vừa qua. Tao muốn hai chú mày giúp tao trong việc này. Nếu hai chú mày đồng ý, tao sẽ cho trả tự do ngay rồi đưa ra tranh cử Tổng Hội. Mọi việc bầu bán sẽ được sắp xếp đâu vào đó. Tổng Hội mới sẽ được chính quyền tài trợ và hết sức giúp đỡ. Hai chú mày vừa được tiếng vừa tha hồ hưởng thụ. Sao? OK không? 

Viên Trung Tướng híp mắt cười hềnh hệch. Y có vẻ thỏa mãn về lời nói của mình. Hoài vẫn đứng yên nhìn bộ mặt phì nộn của y rung rinh vì cười khoái trá, trong đầu anh xoay chuyển rất nhiều ý nghĩ. Hoài vừa đưa mắt nhìn sang Nam thì Nam đã vung tay lớn tiếng:

- Ông coi thường sinh viên quá. Họ đâu phải là những con cừu non mà ai lùa đi đâu thì đi, ai bảo sao nghe vậy. Sinh viên bây giờ đã trưởng thành lắm rồi. Họ ý thức được vai trò lịch sử của họ và không để cho ai lợi dụng. Nếu chúng tôi nghe lời ông, sinh viên sẽ phỉ nhổ chúng tôi. Những kẻ bị mua chuộc không thể che mắt sinh viên, nói sinh viên không nghe và không đại diện được cho sinh viên. Chúng tôi biết chắc như thế. Vả lại, vừa rồi chính ông cũng khuyên chúng tôi không nên làm chính trị tay sai kia mà.

Nam nói rất hùng biện. Anh khoa tay một cách linh động khác hẳn thái độ e dè lúc mới vào. Anh đã quên mình đang ở trong hoàn cảnh nào. Những ý nghĩ kiêu hãnh sôi nổi trong đầu anh. Viên Trung Tướng hình như không còn nhẫn nại được nữa. Bộ mặt y đã đằng đằng sát khí. Đám sĩ quan bao quanh cũng xao động nhốn nháo. Một gã quắc mắt lên để tay vào nòng súng. Viên Trung Tướng bỗng quát lớn:

- Câm đi. Tao bắn chết mẹ bây giờ. Mày hãy trả lời vắn tắt câu này: Mày muốn tự do hay muốn đi Côn Đảo hả? Hả? Nói mau lên.

Nam không chút sợ hãi. Anh thấy hào khí bốc lên bừng bừng. Viên Trung Tướng hung hăng đứng trước mặt anh chỉ là một gã võ biền ngu dốt hạ cấp. Anh cười khẩy:

- Ông nhớ cho rằng không ai có thể độc quyền yêu nước. Chính quyền sai lầm thì cần phải được phê phán. Chúng tôi không làm tay sai...

Viên Trung Tướng chồm tới như một con gấu nặng nề hung dữ. Y gầm lên "Đồ chó chết!" và vung tay hết sức tát vào mặt Nam. Nam lảo đảo xiêu người sang một bên loạng choạng té ngồi xuống. Viên Trung Tướng quay ngoắt sang chỉ tay vào mặt Hoài:

- ĐM. Còn thằng chó này. Mày có ngu xuẩn như thằng kia không?

Hoài từ đầu chưa nói một lời nào. Nam đã nói thay cho anh. Hoài không ngờ Nam cứng cỏi đến thế. Từ khi sống chung với nhau trong tù, đôi lúc Hoài thấy Nam là người giàu tình cảm và hơi yếu đuối một chút. Giờ đây Nam đã hoàn toàn đổi khác. Anh xứng đáng là một kẻ sĩ bất khuất của thời đại này. Hoài hãnh diện vì Nam. Anh thấy cần tỏ ra xứng đáng là bạn của Nam. Hoài liếc mắt nhìn bạn đang gượng đứng dậy, một bên má đỏ lên, in hằn dấu bàn tay của viên Trung Tướng. Hoài nghe một cơn giận sôi lên trong người. Anh nhìn thẳng vào bộ mặt nhung nhúc mỡ của viên Trung Tướng đang hằm hè đe dọa. Anh tưởng tượng đến một quả đấm từ nắm tay xanh xao của mình phóng thẳng vào chiếc mũi cà chua sần sùi của y. Máu mũi y sẽ phun ra có vòi. Thân hình đồ sộ của y sẽ bật ngửa ra đằng sau. Anh nghiến răng lại trong một giây. Bỗng dưng một ý nghĩ như tia chớp lóe lên trong đầu óc cuồng nộ của anh. Bây giờ chưa phải là lúc dùng võ lực với y. Điều đó cần thiết nhưng phải để về sau này, khi võ lực chân chính trong tay anh, trong tay quần chúng, đè bẹp được thứ võ lực vay mượn, tàn bạo phi nhân của y. Lúc đó anh sẽ cho y nếm mùi võ lực. Bây giờ tốt hơn hết anh hãy bắt chước Nam cho y nghe tiếng nói kiêu hùng của kẻ sĩ chân chính. Tiếng nói bất khuất đã không ngớt cất lên trong lịch sử máu lửa của dân tộc. Hoài phóng tia mắt khinh miệt của mình vào giữa đôi mắt ti hí của con lợn ỷ trước mặt. Anh lạnh lùng dằn từng tiếng:

- Ngu xuẩn à. Ông hiện giờ là kẻ mạnh nhưng không đủ tư cách để phê phán ai cả. Lịch sử sẽ phê phán ai ngu xuẩn. Đời còn dài, lịch sử còn nhiều biến chuyển và bọn phản động sẽ không còn giữ thế mạnh mãi.

Mặt viên Trung Tướng xám ngoẹt đi. Y đã tức điên lên. Y thở hổn hển, nắm cả hai tay lại bổ liên tiếp vào mặt Hoài, miệng rít lên "Đồ chó. Đồ chó. Bọn này không muốn sống nữa."

Hoài đứng dạng hai chân ra ngửa mặt nhận đòn của y. Một dòng máu từ khóe miệng anh chảy ra. Mắt bên trái sưng bầm lên. Anh không thấy đau nữa. Lửa kiêu hãnh trong lòng anh đã đốt cháy hết mọi cảm giác.

Viên Trung Tướng ngừng tay thở hồng hộc. Hoài vẫn đứng sững trước mặt y một cách thách đố ngạo mạn. Y co chân đạp vào bụng Hoài rồi hét lớn về phía gã Trưởng Ty Cảnh Sát đang đứng run rẩy ở góc phòng:

- Đem mấy con chó này về, nện cho chúng một trận rồi tống ra Côn Đảo. Nghe rõ chưa?

Gã Trưởng Ty Cảnh Sát dạ lớn, đứng nghiêm giơ tay chào "Xin tuân lệnh Trung Tướng" rồi khoát tay ra lệnhh cho mấy nhân viên cảnh sát xông tới lôi xềnh xệch hai sinh viên ra xe.

11. Dòng suối ngọt và ngọn lửa thiêu xiềng hủy xích. 

Một thời gian sau khi có kết quả bầu cử tổng thống, chế độ kiểm soát trại tạm giam có vẻ được nới rộng hơn. Có một sự kiện làm cho các tù nhân rất ngạc nhiên và mãi mấy ngày sau họ mới hiểu lý do. Một buổi sáng, khoảng 6 giờ, người cảnh sát kiểm soát tù mở cửa các phòng cho biết mỗi phòng được cử một người ra mua bún bò vào ăn sáng vì một bà bán bún được phép vào bán trong vòng rào trại giam. Đây là một trường hợp đặc biệt từ trước chưa hề có. Trước khi bán cho tù, bà hàng phải bán cho các nhân viên cảnh sát. Khi bà vừa đặt gánh xuống, toán cảnh sát gác trại giam ùa ra bao quanh. Bọn họ giằng lấy chiếc vá nơi tay bà để ngoắng vào nồi lựa những miếng thịt nào ngon nhất, to nhất cho vào bát của mình. Họ tự tiện lấy thêm nhiều bún, lấy thêm các thứ gia vị như ăn ở nhà. Họ kéo quang gánh, mở nón của bà hàng ra hỏi: "Mẹ ơi, mẹ có con gái không mẹ? Mẹ gả con gái cho con nghe." Rồi họ chửi tục, đánh đùa nhau để giành làm rể của bà hàng. Bọn họ làm gì bà hàng cũng vẫn im lặng nhẫn nhục chịu đựng. Ăn uống chán chê rồi chúng mới mở cửa cho tù ta mua. 

Hình như việc cho tù ra mua là một điều kiện của bà hàng để vào đây bán và để cho bọn cảnh sát tha hồ phá phách lợi dụng. Việc bà vào bán hàng là quyết định riêng của cảnh sát gác tù chứ không phải của Ban Quản Đốc. Vì vậy bọn chúng bảo bà phải đến thật sớm và gánh đi trước giờ làm việc. Nếu hôm nào bà đến trễ gần giờ làm việc, bọn chúng dù rất thèm ăn cũng lập tức đuổi đi chứ không cho vào. Đa số bọn chúng chỉ muốn lợi dụng để mua rẻ, ăn chịu và ăn quỵt nữa. Tuy nhiên một vài người trong bọn cũng có ý thương tù, muốn cho tù được ăn thêm chút gì có chất bổ vì cơm tù quá kham khổ. Đó là những người cảnh sát tốt. Họ luôn nói chuyện với tù rất tử tế, cho tù ra ngoài lo vệ sinh lâu hơn thường lệ trong phiên trực của họ, chịu khó mở cửa dẫn tù đau bụng đi cầu những lúc bất thường, lén mua giúp thuốc men khi tù đau ốm và đôi khi đến tận nhà báo tin cho thân nhân những người mới bị bắt.

Bà bán bún vào bán được hai tuần thì bị cấm, không hiểu vì Ban Quản Đốc biết được hay vì lý do gì khác. Trong thời gian này, Hoài được anh em trong phòng cử ra mua một lần. Mỗi buổi sáng, anh em kẻ ít người nhiều góp tiền lại, thường thường mua được ba hay bốn tô bún. Hoặc họ chia nhau ăn ngay, mỗi người vài muỗm hay để dành trưa ăn với cơm. Hôm ra mua, Hoài lể mể bưng bốn cái tô tới chỗ bà bán hàng. Lúc đó, bọn cảnh sát ăn xong đang đứng uống nước tán gẫu gần trạm gác. Bà bán hàng đang lau mấy cái tô ngẩng lên nhìn Hoài. Anh thoáng ngẩn người ngạc nhiên. Đôi mắt bà hàng có một vẻ gì khác lạ, nửa thương xót, nửa an ủi, hàm bao nhiêu ý tứ Hoài không sao hiểu được. Anh tưởng chừng như đã gặp bà ở đâu nhưng cố hồi tưởng vẫn không sao nhớ ra.

Bà khoảng năm mươi, tóc đã hoa râm, khuôn mặt bình thường với những nét khắc khổ dạn dày mưa nắng như bao nhiêu người đàn bà bình dân lam lũ khác. Bà hàng liếc nhìn bọn cảnh sát đứng gần đó rồi lặng lẽ lấy bún, múc thịt vào tô cho Hoài. Anh thấy bà cố ý cho nhiều bún, múc thật nhiều thịt vào tô. Lúc trả tiền, Hoài không ngờ bà bán rẻ đến thế. Ngay ở ngoài, một tô bún như của bà giá phải đắt gấp đôi. Hoài phải mang bốn tô bún làm hai lần vào phòng. Lần thứ hai lúc anh sắp quay đi, bà hàng nhìn anh chăm chăm rồi chợt cất giọng dịu dàng: "Rán giữ gìn sức khỏe nghe cậu." Hoài dạ một tiếng và ngẩn ngơ đứng lại. Anh định thăm hỏi bà một câu gì nhưng chưa kịp nói thì đã bị một gã cảnh sát đứng gần đó quát đuổi vô. Hoài cúi đầu lầm lũi bưng hai tô bún đi vào, trong đầu anh ngổn ngang bao nhiêu nghi vấn.

Bà hàng có thể là nhân viên liên lạc của môt lực lượng nào bên ngoài. Hay bà là một trong các bà các chị tiểu thương đã lo cơm nước cho sinh viên trong thời kỳ tranh đấu ngày trước. Họ là những người phụ nữ vô danh buôn tảo bán tần, kiếm lời từng đồng một nhưng sẵn sàng bỏ tiền ra nuôi hàng trăm sinh viên trong suốt mấy tháng liền. Họ đã thương yêu săn sóc đám sinh viên như con, như em ruột của họ. Hoài không nhớ hết mặt từng người nhưng sẽ không bao giờ quên họ trong suốt đời mình. Họ là những người mẹ Việt Nam gian khổ và giàu yêu thương đã đùm bọc những đứa con Việt Nam hào hùng trong tình đồng bào ruột thịt vô cùng cao cả. Câu dặn dò của bà hàng âm vang không dứt trong tâm hồn Hoài. Anh cảm nhận như một dòng suối ngọt đang chảy qua lòng anh đầy hận thù khô cằn sỏi đá.

Khoảng một tuần sau khi bà bán bún không được vào bán nữa, một biến cố khác xảy ra làm cho tù nhân xôn xao bàn tán.  

Ở khu đất trống bên cạnh dãy nhà giam cũ, người ta bắt đầu xây thêm một trại giam mới. Tù kháo nhau rằng đây là một trại giam tối tân của Mỹ. Mỗi phòng giam rất nhỏ chỉ để nhốt một người, đặc biệt chỉ giam những cán bộ Cộng sản cao cấp để khai thác và sau này dùng trao đổi tù binh. Tù bị giam sẽ có đồng phục riêng, tuyệt đối không cho ra ngoài, ăn, ỉa, đái luôn trong phòng để đề phòng những bất trắc. Trại giam cũng sẽ có một phòng thẩm vấn đặc biệt gồm những máy móc tối tân và những dụng cụ tra tấn khoa học hết sức tàn bạo. Không hiểu tù lấy tin tức ở đâu mà nói rất rành mạch, họ nói rõ cả số phòng, vị trí của các phòng sắp được xây nữa. Và kỳ lạ thay, sau nửa tháng theo dõi công tác xây cất mỗi khi được ra ngoài lo vệ sinh, Hoài thấy trại giam mới được xây gần giống hoàn toàn với những điều các bạn tù đã nói. 

Trại giam mới được xây một cách chớp nhoáng và được sử dụng ngay khi hoàn thành. Một số nhân viên hành chánh được tuyển vào làm việc. Các nhân viên này đi làm bằng cổng cũ của Trại Tạm Giam, vòng ra phía sau của dãy nhà giam cũ, ngang qua cửa sổ nhỏ phòng số 3 của Hoài, nơi anh được chuyển qua từ hai tháng nay và cho đến bây giờ vẫn còn ở đây dù đã bị viên Trung Tướng doạ tống ra Côn Đảo. Đây là một điều mới lạ cho tù ở phòng số 3. Họ tranh nhau ra đứng ở ô cửa sổ nhỏ để nhìn các nhân viên đi qua vào giờ đi làm và giờ tan sở.  

Trong số nhân viên đó Hoài đặc biệt chú ý đến một cô gái. Hoài thấy cô thật lạc lõng trong khung cảnh này. Cô còn rất trẻ, khoảng mười tám tuổi, rất xinh đẹp. Từ khuôn mặt, quần áo, dáng đi đều tỏa ra một cái gì vô cùng dịu dàng tinh khiết. Cô có mái tóc dài đen huyền buông xõa ôm lấy khuôn mặt trắng ngần. Đôi mắt cô xa xôi hiền dịu và hình như chan chứa một nỗi buồn mênh mông. Cô thường mặc áo trắng, áo hoa xanh nhạt hay áo lụa vàng. Bàn chân cô trắng hồng trên đôi dép quai nhung thấp thoáng dưới tà áo dài bay bay. Khi đi ngang qua gần cửa sổ, cô thường cúi đầu nhìn bàn chân hay trang nghiêm nhìn thẳng về phía trước. Hoài chú ý nhận ra dần dần từng đặc điểm của cô sau mỗi sáng mỗi trưa mỗi chiều ra cửa sổ đứng ngắm. Dần dần Hoài trở nên say mê hình ảnh cô gái. Anh cảm thấy mình xôn xao và ngóng đợi thường xuyên giờ phút cô đi qua. Mỗi ngày bốn bận, hình ảnh cô thoáng qua như một cánh bướm, một ảo ảnh. Giờ phút đó Hoài bám vào song sắt cửa sổ, dõi mắt nhìn theo cho đến khi cô đi khuất và ngẩn ngơ bàng hoàng đến mấy phút. Anh cảm thấy khắc khoải nuối tiếc, mong mỏi như vừa mất đi một điều gì vô vàn thương yêu thân thiết. 

Có lần khi đi qua cô gái bất ngờ thoáng nhìn vào cửa sổ. Hoài giật mình bủn rủn chân tay và sau đó ngây ngất suốt cả một buổi. Nam và các bạn tù trẻ trong phòng chế riễu Hoài đã trồng cây si và bảo nhau nhường chỗ cho anh khi cô gái đi ngang qua. Dần dần cô gái liếc vào cửa sổ như một thói quen. Cái liếc nhìn vội vàng đó đối với Hoài hình như có ẩn chứa một thứ tình cảm ngập ngừng man mác. Hoài luôn luôn đứng ở đó, trung thành và khao khát. Anh sửa soạn sẵn nụ cười trên môi, ánh mắt đam mê thiết tha để đợi cô gái. Anh muốn trao gởi đến cô gái cái gì nồng nàn nhất của tâm hồn anh, trong vô cùng im lặng và câm nín. Cô là một thoáng hạnh phúc tuyệt vời, một nôi ru bình an, một giấc mơ vươn thoát cho anh giữa chốn tù ngục, dù tất cả điều đó đều lướt qua như một cánh chim nhẹ nhàng bé bỏng. 

Hoài biết rằng đây chỉ là sự trở về lảng đảng của một thứ tình yêu vô cùng lãng mạn phóng khoáng ngày trước. Bây giờ không phải là lúc cho anh yêu đương mơ mộng nữa. Tù ngục đã cho anh quá nhiều nhục nhằn thống khổ, nuôi thù hận lớn dậy và rèn cho anh nghị lực phấn đấu. Đôi lúc anh cũng muốn buông thả cho mình bay cao lên vùng trời trăng sao của một thứ tình yêu vô danh thần thánh để lãng quên chốn lao tù. Nhưng không thể được. Căn phòng giam với gần ba mươi mấy người gầy gò, bệnh tật, đau khổ, bị đày đọa đã luôn kéo anh trở về.  

Đứng giữa đám người này, tình yêu xanh cao của anh dành cho cô gái đã bị hoen ố vì những câu hỏi dần dà nảy sinh trong óc anh. Tại sao cô đi làm cho Mỹ, nhất là làm ở một trại thẩm vấn? Vì tiền chăng? Cô nghĩ gì về anh, về những người tù trong trại giam này, những đồng bào của cô đang bị đối xử còn thua những con vật? Cô làm công việc gì trong trại giam đó? Bọn cố vấn Mỹ khả ố đối xử như thế nào với một cô gái xinh đẹp như cô? Cô đã bằng lòng cho chúng nó những gì để đổi lấy đồng lương và những đồ hộp, những quà tặng sang trọng của bọn đế quốc? Hoài run lên và thấy mình bừng bừng với những câu hỏi này. Một niềm phẫn nộ dâng lên trong anh như cơn nước lũ. Hình ảnh cô gái nhảy múa nhòe nhoẹt trong óc anh và hình như bị bôi đen đi bằng những vết sơn tàn bạo. Không, anh không muốn oán trách cô. Anh chỉ thấy xót thương thôi. Xót thương cho bàn chân trắng hồng xinh đẹp của cô đang bước vào vũng lầy bẩn thỉu. Không phải tội ở cô mà tội ở bọn đế quốc. Nếu bọn đế quốc không đến đây thì cô chắc chắn vẫn còn tha thướt trong sân trường, trên con đường xanh bóng cây dọc theo bờ sông sau khi tan học. Và  anh đã có thể đứng đợi cô nơi bến đá để cùng cô đi một chuyến đò ngang qua con sông rất dịu dàng của Thành phố Thơ này.

Hoài bỏ không ra đứng ở cửa sổ để đợi nhìn cô gái nữa. Cô đã biến thành một sức nóng nung đốt lòng phản kháng và ý chí đấu tranh nơi anh. Hình ảnh dịu dàng tinh khiết của cô, tình yêu câm nín siêu thoát của anh dành cho cô không cần thiết nữa. Tất cả đã thể nhập vào con tim nồng nàn ngọn lửa thiêu xiềng hủy xích của người tù sinh viên trẻ tuổi.

12. Kinh nghiệm mỏi mòn  hay ngọn lửa nung hồng. 

Hoài bị nhốt ở Trại Tạm Giam này bao nhiêu lâu rồi, bây giờ anh không còn nhớ nữa, dù có lúc anh đã đếm từng ngày từng giờ. Anh đã cảm nhận được thế nào là thời gian nơi tù ngục. Thời gian xanh xao, mệt lả, đặc sệt, bò chầm chậm quanh quẩn trong căn phòng chật hẹp buốt giá. Thời gian là một loài gặm nhấm bé nhỏ với những chiếc răng sắc nhọn miệt mài cắn xé. Thời gian làm rã rời mục nát, đục khoét cả tâm hồn lẫn thể xác những người tù mòn mỏi nơi đây. Hoài đã chịu đựng sự công phá miên trường âm ỉ đó. Anh đã nghiến răng lại. Anh đã rít lên trong bóng đêm. Anh đã quằn quại dẫy dụa. Anh đã ngộp hơi đuối sức. Nhưng anh vẫn không ngừng phấn đấu, phải không ngừng chiến đấu. Vì không còn cách thế nào nữa. Cũng như bao nhiêu người khác trong gian phòng này, trong những nhà giam khác đầy dẫy trên đất nước.

Hoài đã chia sẻ với các bạn tù nơi đây tất cả những gì có thể chia sẻ được. Trong đời, anh chưa bao giờ sống gắn bó với bất cứ một người nào, kể cả cha mẹ, anh em nhiều như các bạn tù của anh ở đây. Anh đã nghe từng người kể lể tâm sự đến năm lần bảy lượt. Họ nói về gia đình, quá khứ, ước vọng tương lai một cách tha thiết vô chừng và anh cũng đã lắng nghe bằng tất cả tâm hồn tràn ngập cảm xúc của mình. Anh đã chia sẻ với họ từng mẩu tàn thuốc, từng chút mắm, ngồi thật gần họ, nghe được từng hơi thở, từng tiếng thở dài, từng cơn trằn trọc và cả từng nhịp đập của con tim họ. Anh đã nằm trong vùng hơi ấm, trong mùi mồ hôi, mùi bệnh tật của họ ngập ngụa căn phòng. Anh đã trông thấy từng vết nhăn, từng nốt mụn, từng sợi tóc bạc, từng chỗ áo sờn rách trên người họ mỗi phút mỗi giờ. Trong đêm khuya, anh nhắm mắt lại cũng thấy rất rõ ràng những thân xác của họ ngổn ngang chung quanh. Anh chính là một phần của họ, trong cuộc sống chung gắn kết kỳ bí.

Hoài đã hi vọng và tuyệt vọng. Hi vọng chớm lên như cây non và tuyệt vọng là con sâu dưới rễ. Trong hi vọng đã có sẵn mầm tuyệt vọng. Và tuyệt vọng làm hi vọng đang cao xanh phải tàn úa rũ xuống. Hoài và các bạn tù của anh hi vọng gì? Một điều thôi: Tự do. Tự do vô cùng tuyệt vời quý giá. Nhưng tự do trong tù chỉ là một điều mộng tưởng lạ lùng. Người ta tưởng vọng không ngừng đến tự do ở từng đường nét, từng dáng vẻ đến thuộc lòng như khuôn mặt của một người thân yêu nhất đời. Mặt trái của mộng tưởng đó là một điều lạ lùng hơn nữa. Người ta không nghĩ đến, chối bỏ nó, nhưng nó vẫn cứ sấn sổ tiến đến. Đó là nỗi ám ảnh của một tương lai khúc khuỷu gầy gò, rã mòn nơi tù ngục tăm tối. Ngày tháng bị cầm giữ đày đọa nơi đây sẽ chấm dứt một ngày gần đây hay kéo dài đến thiên thu miên viễn. Chỉ còn cách nhìn qua lỗ khóa của cánh cửa. Lỗ khóa hướng về một khoảng sân và dãy văn phòng của Trung Tâm Thẩm Vấn. Trong những căn phòng đó có các viên chức, những chồng hồ sơ, khuôn dấu quyết định tự do hay tù đày.

Hoài đã cong người cúi mình nhìn qua lỗ khóa để tìm một điều gì liên quan đến tự do, nằm trong những giả thuyết suy đoán. Qua lỗ khóa, bên kia mảnh sân, dãy hành lang văn phòng vẫn trơ trơ gỗ đá lạnh lùng, những viên chức đi lại dật dờ xa xăm, những xấp giấy tờ, hồ sơ im lặng một cách độc ác khó hiểu. Hoài chỉ nhìn được qua lỗ khóa bằng một mắt thôi, mắt kia phải nhắm lại. Và sau cùng anh chỉ còn nhìn thấy lỗ khóa chứ không phải cảnh vật qua lỗ khóa nữa. Lỗ khóa càng ngày càng nhỏ lại, rét rỉ, ẩm ướt như nỗi tuyệt vọng trong tâm hồn anh. 

Cơ thể Hoài bắt đầu suy sụp một cách thảm hại. Những dấu vết bên ngoài của các trận đòn tra tấn đã mất đi nhưng hậu quả của nó đã lặn sâu trong xương thịt, nội phủ. Trong đêm khuya, mỗi lần trở mình, các khớp xương trong người anh rền rỉ nhức nhối làm anh không sao ngủ được yên giấc. Thỉnh thoảng, lồng ngực anh như bị một phiến đá lớn đè lên, anh hít thở một cách khó nhọc, nhiều lúc phải ngáp ngáp như cá lên khỏi nước để cố thu thêm một ít khí trời vào hai buồng phổi khô héo. Bao tử anh cũng trở nên khó tính, bãi hoải, không muốn dung nạp những hạt cơm khô cháy và thứ nước canh tanh tưởi hàng ngày nữa. Dịch vị hình như không thèm tiết ra để tiêu hóa những thứ đó. Bao tử trở thành một túi chứa cơm nặng nề, óc ách, sình thúi, thỉnh thoảng làm anh ợ lên một chất hôi hám. 

Gần đây, Hoài lại mắc thêm một chứng ho kỳ lạ và quái ác. Mỗi lần nằm xuống là cơn ho nổi lên. Ban đầu cơn ho còn chầm chậm rời rạc nhưng càng lúc càng dồn dập mãnh liệt. Cổ họng ngứa ngáy dữ dội làm nhiều lúc anh muốn thọc cả bàn tay vào cào cho đả ngứa. Càng ho, cổ họng càng ngứa thêm. Ngứa bắt phải ho. Ho tăng thêm ngứa. Ho nổi lên như một cơn bão không sao dừng được làm ngực anh rung chuyển. Cơn đau buốt từ trong cuống phổi chạy ra cổ họng, lan tràn khắp cả các đường gân thớ thịt trên ngực, trên cổ. Bụng anh hóp lại, giật từng cơn theo nhịp ho, rồi các thớ thịt bụng cũng quặn thắt đau đớn. Ban đầu Hoài không biết là cơn ho chỉ bộc phát mãnh liệt trong thế nằm nên anh không sao kềm chế được. Anh phải cong người lại, ôm ngực, mặc cho cơn ho hoành hành, nước mắt nước mũi chảy ràn rụa. Có khi cơn ho kéo dài cả tiếng đồng hồ làm Hoài tưởng chừng phải ngất đi, người không còn một chút khí lực và cơ thể anh nhũn ra như một đống thịt bèo nhèo. Sau này, khi đã có kinh nghiệm, lúc cơn ho mới bộc phát, Hoài vội vàng đứng lên, đi lại hít thở hay ngồi vận khí để nén cơn ho xuống. Khổ nỗi, ban đêm anh phải nằm để ngủ chứ không thể ngủ ngồi hay ngủ đứng được. Do đó, anh phải chật vật cả giờ mới chế ngự được cơn ho và ngủ thiếp đi trong cơn mệt nhọc rã rời. 

Nhiều lúc Hoài thấy mình quá kiệt sức, tưởng như không sao gượng lên được. Cơ thể là một đống thịt xương mỏi mòn đau nhức. Tâm hồn anh chán ngán nguội lạnh. Trí óc cùn mằn mê mỏi. Anh quay lưng về phía lý tưởng dựng nước, dựng người, muốn quên đi, và quên luôn cả nỗi phiền muộn do sự quên đi đó gây ra. Anh không muốn trầm tư suy tưởng nữa. Anh không chiụ đựng được sự quay cuồng tù hãm của ý nghĩ trong khối óc chật hẹp của mình. Anh thèm bình an. Anh muốn trở nên vô tri như gỗ, như đá, như cỏ cây lặng lẽ trên mặt đất. Nhưng anh không thể làm được. Anh đã mang thân phận con người và phải sống như con người. Thể xác anh đau đớn vật vã trên sàn nhà nhớp nhúa. Anh chịu đựng và phải nhìn thấy nguyên nhân sự khốn cùng của mình. Anh nhìn thấy và phải đi tìm phương thức giải phóng mình ra khỏi sự đày đọa. Anh không thể không liên kết số phận anh với các bạn tù chung quanh, với tất cả đồng bào anh đang quằn quại khắp nơi trên đất nước dưới gót giày của bọn đế quốc. Anh đau niềm đau riêng của mình và đau niềm đau chung của đất nước. Lòng anh quặn thắt bồi hồi trước bước đi thất thểu của lịch sử. Anh phải vươn mình lên trong cuộc chiến đấu chung. Anh không có quyền buông trôi, tuyệt vọng. 

Hoài thốt nhớ đến vệt ánh nắng mặt trời chiếu qua khe cửa lúc còn ở bên phòng số 4. Căn phòng quay về hướng đông nam, mỗi buổi sáng khoảng 9 giờ, nếu có nắng, ánh sáng sẽ chiếu qua khe cửa phía trên, in một vệt sáng lên tường. Vệt nắng này nhiều lúc rực rỡ một cách lạ lùng, chói ngời trước những đôi mắt hấp hem chấp chóa của mấy người tù sau một đêm dài tăm tối. Vệt nắng tỏa ra ánh sáng, hơi nóng và cả niềm tin nữa. Trong căn phòng bé nhỏ khép kín u ám đó, dù sao vẫn còn thấy ánh sáng mặt trời. Ngay cả những hôm trời mưa, khe cửa vẫn chiếu ra một vệt sáng nhạt, đủ cho những người tù trong phòng lờ mờ trông thấy nhau. Đối với Hoài, vệt sáng đó là biểu tượng của niềm tin và hi vọng không bao giờ tắt. Cũng như bây giờ ở phòng số 3 này, bạn tù không có vệt sáng nhưng lại có chiếc cửa sổ, dù cho gần ba mươi người chỉ có chung một chiếc cửa rất bé, một lỗ hổng có song sắt thì đúng hơn, đủ cho hai người chụm đầu nhìn ra. Nghĩa là trong bất cứ hoàn cảnh nào, bạn tù cũng có thể có một lối để nhìn ra, đểtưởng tượng đến tự do bên ngoài. Trong tù, niềm tin và hi vọng lay lắt nhưng không bao giờ tàn lụi. Bởi người ta sống để chờ đợi tự do chứ không chờ đợi cái chết. 

Hoài không chạy trốn thời gian nữa vì anh biết không sao chạy thoát. Thời gian bám theo anh từng giờ từng phút, từng hơi thở, từng nghĩ tưởng. Anh đã thấy mình làm như thế là dại dột. Anh không chạy trốn nữa mà liên minh với thời gian. Anh nhận thức rõ rằng nếu anh bi quan, thời gian sẽ là kẻ thù tàn độc, nhưng nếu anh lạc quan, thời gian sẽ là đồng minh trung thành vững chãi. Thời gian đứng về phía người tiến bộ. Thời gian là hơi đốt vô tận cho ngọn lửa trui rèn. Giờ đây Hoài không còn sợ thời gian nữa. Thời gian đã biến chất, biến tính và mỗi một ngày qua, thời gian càng nung hồng nghị lực của người tù trẻ tuổi.

13. Phạm trù lỗ khóa và ô vuông kẽm gai.  (Trích nhật ký trong trại giam của Hoài.)

... Tôi vòng tay choàng qua hai song sắt cửa sổ. Để ôm lấy mình. Để ôm lấy hai thanh kim khí lạnh tanh. Để thấy mình đứng trong chính mình. Cô đơn và heo hút. Rồi thấy mình đứng ở đó. Thật một mình. Như chung quanh không còn kẻ khác. Đằng trước là một góc phòng có cửa sổ trơ trụi im chết. Rồi bức thành của trại giam với hàng thép gai dựng đứng bên trên. Ánh mắt thoát qua những ô chữ nhật gai nhọn rét rỉ, ôm lấy những hàng chuối xác xơ buồn rầu, qua một con đường hoang vắng, rồi đột nhiên dừng lại ở một ngôi trường cũng đứng im không tiếng nói.

Buổi sáng chủ nhật hai mươi sáu tháng chạp, trại giam bỗng vắng tanh vắng ngắt. Tất cả nhân viên hầu như đã bỏ đi. Chỉ còn những tù nhân lặng im trong những căn phòng sững sờ. Có ai muốn nói gì hay nói được gì, trong lúc này, ở đây. 

Tôi vẫn đứng ở đó, áp má vào song cửa sổ lạnh tanh, tay vòng ôm lấy mình cô đơn. Buổi sáng nắng hiền lành và hắt hiu như gió. Không đủ ấm đủ sáng để chan hòa, không đủ vàng đủ dịu để vuốt ve. Sát cạnh bờ tường trại giam, mấy gian nhà nhỏ mái tranh vách đất rã rời lặng thinh. Một con mèo nằm lơ mơ sưởi nắng trên mái nhà. Nơi đây bỗng thành bỏ hoang và sự vắng lặng dị thường phảng phất.

Chỉ có ngoài kia ngôi trường lên tiếng. Mái ngói nâu sẫm, bờ tường trắng tinh rực rỡ trong nắng và những hàng cửa sổ sơn xanh dịu dàng. Như mắt những đứa bé. Những hàng cửa sổ đã đóng kín. Dù đóng hay mở vẫn dịu dàng. Dù tiếng động, tiếng cười đùa thường xuyên đã đi vắng trong ngày nghỉ học, tôi vẫn nghe được tiếng nói âm thầm của những khung cửa sổ cất lên. Cũng như trong những giờ học hàng ngày, sau khi các em đã vào lớp, ngôi trường đứng im mà không hề im lặng. Hay sự im lặng chỉ là bề ngoài giả vờ. Vì im lặng sao được khi đằng sau những cửa sổ đó là những tâm hồn xôn xao chỉ tạm nghỉ nhất thời. Các em ngồi trong đó. Cả tuổi, cả nghĩ tưởng, cả hình hài đều trẻ thơ và luôn bị tự do mời mọc quyến rũ nên tiếng nói của các em không thể chết vì tự do còn nguyên trinh trong trắng. 

Các em im lặng mà các em vẫn lên tiếng. Ngôi trường đứng im mà ngôi trường vẫn nói thành lời. Mặc dù bây giờ là chủ nhật hai mươi sáu tháng chạp, còn ba ngày nữa tới tết, không chắc ngày mai các em còn trở lại trường. Buổi sáng chủ nhật tôi đứng sau hàng song sắt này, nhìn băng qua hàng rào thép gai trại giam để chiêm ngưỡng ngôi trường của các em, như mỗi sáng mỗi trưa mỗi chiều tôi vẫn làm. Tự nhiên tôi thấy mình mong đợi. Có lẽ các em sẽ không trở lại nữa vì tôi nghe học đường năm nay nghỉ sớm và lâu hơn mọi năm. Tôi đã cố tình mong đợi như đã từng mong đợi rất xót xa lâu dài những bóng dáng thân yêu trong đời.

Từ rất lâu tôi không làm thơ. Nhưng bây giờ tôi thèm khát vô vàn được làm một bài thơ tặng cho các em. Có lẽ là một bài thơ xuôi không vần không điệu vì chắc lời và ý sẽ tràn ra như thác lũ.

                                Đoản ca trại giam và trường học.

1* Các em đứng ở ngoài kia, áo xanh áo đỏ áo hồng. Trời cuối đông không mưa, gió heo may thoang thoảng chớm vị mùa xuân trở mình. Tôi đứng ở đây nhìn các em, qua một hàng rào song sắt, qua một tường thành mọc đầy thép gai rét ẩm, qua một ao hoa bèo hoa súng bùn lầy, đến con đường các em đang đứng. Tôi không nghe thấy gì nhưng tôi biết chắc các em nói chuyện vui đùa, chuyện học trò, chuyện tình yêu, chuyện người này kẻ khác.

2* Tôi nhìn thấy và nghĩ về các em một cách thật sôi nổi và lặng thinh. Chắc chắn các em không hay biết gì. Chắc chắn các em không hề nghĩ tưởng rằng tôi có mặt. Khoảng không gian ngăn cách tôi và các em có như một tình cờ vô nghĩa. Chỉ có sự xôn xao từ tôi khởi đi rồi mất hút trong vùng gió hắt hiu. Tôi thấy mình chôn chân và mọc rễ ở đây, sau hàng chấn song, và tầm mắt, tầm nghĩ tưởng vươn đi như một khát vọng. Áo và tóc của các em rung rinh uyển chuyển như áo và tóc cô bé tôi yêu, như áo và tóc bao nhiêu đứa bé gái khác đang đi trên đường phố. Tôi không được nhìn gần mặt nhưng tôi thấy rõ các em mắt sáng môi hồng, các em dáng thanh mai dịu hiền.

3* Sau lưng các em là ngôi trường học xinh xắn, gọn gàng, cửa sổ sơn xanh, bờ tường quét vôi trắng. Tôi không nghĩ đó là trường Đồng Khánh, Quốc Học, Bồ Đề, Nguyễn Du. Tôi chỉ nhận ra ngôi trường thấp thoáng sau hàng phượng vĩ xanh mầu lá thắm, nơi các em đang bình an trong tuổi thơ, nơi tôi đã bình an một tuổi thơ thuộc về quá khứ.  

4* Các em đứng đó rồi các em vô tình bỏ đi khuất sau một dãy phố. Tôi chợt thấy ngơ ngác bàng hoàng. Tôi chợt thấy mất đi thật thảng thốt bóng dáng của một thương yêu hạnh phúc vô vàn. Ngôi trường vẫn lặng lẽ, con đường vẫn im trôi không lời không tiếng.

5* Người lính gác ra đứng tiểu ở bờ tường thép gai khi tôi vừa mất các em ở ngoài tầm mắt chới với. Tôi quay mặt vào bên trong, ánh sáng bóng tối nhập nhòa chập choạng. Mười mấy người ốm yếu xanh xao nằm ngồi lố nhố im hơi không cười không nói. Có phải chúng tôi vào đây để các em được vui đùa ca hát. Có phải chúng tôi la liệt ho hen trên sàn nhà ẩm ướt để các em được cắp sách bước chân chim sẻ đến trường. 

6* Chung quanh các em, chung quanh chúng tôi , chung quanh chúng ta là biên giới rừng núi bãi cát thép gai sắt máu khói lửa, không như đường dấu cộng các em vẽ trên bản đồ. Quê hương không còn là bình nguyên xanh tươi, thành phố phồn hoa, cao nguyên hiền lành, sông ngòi quanh co trù phú. Quê hương đã mọc đầy loài dây leo mắt gai lởm chởm, quê hương là trận địa tàn sát đồng bào, quê hương là bar- restaurant xanh vàng đỏ tím.

7* Các em là người Việt, chúng tôi là người Việt. Các em ngây thơ vui đùa, chúng tôi tù đày cằn cỗi. Rất ít kẻ tự nguyện làm phân bón một cách khôn ngoan sáng suốt.

Tôi rời chấn song và viết những điều này bên cạnh mấy thùng nước tiểu bốc mùi khai nồng nặc.

8* Mỗi sáng mỗi chiều tôi vẫn tiếp tục ra đứng ở cửa sổ vịn song sắt và không ngớt nghĩ tưởng về các em. Liên hệ giữa tôi và các em trở nên keo sơn thắm thiết khó lòng dứt bỏ. Tôi vẫn tự coi mình như một người anh dù thực sự tôi hơn các em không bao nhiêu tuổi. Tôi đã mất tuổi thơ, đã trưởng thành, đã trở nên già, nên cằn cỗi trên nhiều phương diện. Chỉ có nhiệt tình là vẫn còn nhưng thật trầm, thật thao thức. 

9* Tôi vừa nhìn các em qua hình dây thép gai ô vuông méo mó dựng trên bức tường rêu mốc loang lỗ. Buổi sáng các em đi học về lẻ loi một vài người, mỗi bước chân các em di chuyển qua một ô vuông thép gai chiều ngang trong khi những ô vuông chiều dọc vẫn tiếp tục đan lên  các em thành đường hằn gai nhọn qua đầu qua thân qua ngực. Tôi nhìn các em như người thợ vẽ nhìn bức chân dung có gạch ô vuông để vẽ lại, nhưng ô vuông của tôi thì xô lệch gai nhọn rét rỉ, nhưng chân dung của các em thì hiền hòa, thì tuổi trẻ, thì bình an hiếm hoi của quê hương.

10* Tôi nhìn các em qua phạm trù của tôi, thứ phạm trù thuộc loại ô vuông thép gai và lỗ tròn ổ khóa.

Trước mắt tôi không còn khoảng không trong suốt để nhìn thẳng nhìn rộng nhìn xa nhìn dài. Chỗ đứng của tôi không có cơ hội để nhìn gần nhìn sát nhìn sâu vào môi vào mắt vào châu thân.

Quê hương đã dành cho tôi, cho nhiều người khác chỗ đứng mới. Tôi muốn xứng đáng, quả thật xứng đáng với chỗ này tù đày rách rưới. Các em biết không?

11* Buổi sáng vẫn còn mùa đông thật cuối, thật sau cùng.

Ngọn gió heo may đã giảm bớt chất nồng vị buốt và mùa xuân khởi lên thật mong manh đâu đó. Các em xuất hiện ở cổng trường, tiếng cười đùa bay lên thật cao thật xa thật trong suốt. Tôi thấy mình đau nhói ở ngực ở tim ở linh hồn xác thịt. Niềm đau nào chợt đến thấm vào tôi như nước đi vào cát khô sa mạc, mà tha thiết mà nồng nàn mà nhức nhối mà ham mê. Tôi yêu các em biết chừng nào.

12* Quê hương chỉ còn có tuổi trẻ. Tuổi trẻ đang vỡ bờ nơi các em và hiện tại tương lai đang đưa các em vào nơi lâm nguy vô phương cứu chữa. Căn bệnh đã tràn lan khắp nơi với hàng trăm thứ vi trùng bên ngoài bên trong chia nhau đục khoét. Chúng tôi đã nỗ lực để tự cứu và thề sẽ đi đến cùng đường dù bằng tù đày xương máu.

 ...

Thứ ba, bốn người được gọi đi. Bất ngờ. Ở đây mọi chuyện đều bất ngờ và ngoài tầm dự liệu của chúng tôi. Cả bốn người đều bị giam khá lâu ở Lao Chính. Người ít nhất một năm, lâu nhất gần ba năm. Họ đã nhận được giấy phóng thích cùng với một số hơn hai mươi người khác. Cả bọn được đưa qua tiểu khu để đi lính. Sau khi xét giấy tờ, không hiểu sao bốn người được trả về. Người ta gởi ở đây - Trại Tạm Giam - từ trước tết. Họ đã ở đâu hơn một tháng. Có người nói họ được trả tự do nhưng địa phương họ không nhận nên người ta giữ lại thêm một thời gian nữa. Không biết đến bao giờ. Thời gian ở đây họ thiếu thốn hết sức. Áo quần rách nát và mền đắp cũng không có. Họ đã cho những người ở lại trên Lao Chính hết vì tưởng được về. Gia đình họ ở vùng quê xa xôi nên không ai thăm nuôi tiếp tế. Hình như có thân nhân của một người lên thăm hỏi ở Lao Chính nhưng người ta trả lời người đó được phóng thích rồi. Và không ai biết đâu mà tìm. 

Chúng tôi chia sẻ với họ những gì có thể. Họ hiền lành dễ thương. Tất cả đều còn trẻ. 19, 25, 27, 31. Hai người lớn nhất đã có gia đình. Ba người trong bọn họ đánh cờ tướng khá cao vì họ đã có nhiều thì giờ rèn luyện. Họ làm thành một nhóm ăn cơm riêng trong một góc vì chúng tôi khá đông nên cũng đã chia thành ba nhóm. Họ như một thứ dân lưu vong bệ rạc. Chúng tôi cố gắng chia sẻ cho họ từng chút muối, chút ruốc. Để có thể nuốt xuống mỗi bữa ăn. Họ ăn rất nhiều vì đã quen cơ cực. Bữa nào cũng sạch nhẵn. 

Trên người họ mang đầy dấu vết tù. Vẻ xác xơ. Quần áo rách bẩn. Nét xanh xao. Và nhất là ghẻ ruồi đầy mình. Một thứ dấu vết thật khó xóa bỏ. Họ gãi thường xuyên. Nhất là ở những chỗ kín. Điều đó đã trở thành tự nhiên trước mặt mọi người. Chính chúng tôi ở đây cũng đã bắt đầu thấy ngứa ngáy. Một người nhận xét: Trong phòng này cứ mỗi phút thế nào cũng có hai người gãi. Hắn thêm: Bây giờ mình cầm một cái lon chực sẵn. Hễ ai gãi là bắt phải bỏ vô một đồng. Chẳng bao lâu sẽ giàu to. Nếu làm được chắc hắn sẽ giàu thực. Chúng tôi thấy thân hình họ mà kinh sợ. Chỉ trừ khuôn mặt và lưng, còn ngực, bụng, tay, chân, nhất là hai bên háng và sau mông đầy những vết đen thâm tím và những chỗ lở loét đỏ. Đâu phải lỗi tại họ. Họ ở trên Lao Chính. Căn phòng dài 15 mét rộng 10 mét. Gần 200 người xếp thành ba lớp như cá hộp. Muỗi. Rệp. Năm này qua năm khác. Thiếu nước. Thiếu không khí. Thiếu vận động. Ăn uống kham khổ. Thánh mới không bị ghẻ. Ghẻ đã trở thành một truyền thống cho nhà tù. 

Một trong bốn người trở thành bạn. 25 tuổi. Hơi gầy. Khá đẹp trai. Đôi mắt dữ dội và thù hận. Lần đầu bắt gặp tia nhìn của đôi mắt đó thấy xao xuyến và bàng hoàng như vừa chạm vào một thứ đau thương và căm hờn được tôi luyện qua nhiều tháng năm câm nín và cô đơn. Cái nhìn sắc, thẳng, tàn bạo và chối bỏ làm người khác phải quay mặt. Sự làm quen bắt đầu với rất nhiều dè dặt. Mặc dù một cảm mến lạ lùng chợt khai sinh đòi hỏi phải trở nên quen thân, tôi vẫn cố gắng không biểu lộ xúc cảm đó. Hoàn cảnh này chỉ có lý trí được sử dụng. Tình cảm phải núp bóng hay trá hình. Bởi người ta đã chịu đựng những hình thức tra tấn man rợ. Bởi thù hận nung nấu. Bởi nghi kỵ lan tràn. Bởi tự do bị thui chột. Bởi phải luôn đề phòng đối phó. 

Ngày thứ ba sau khi anh vào đây chúng tôi mới bắt đầu nói chuyện. Tôi mời anh. Chúng ta chọn một góc phòng. Những người khác đánh tứ sắc, đánh cờ tướng ồn ào. Chúng ta nói chuyện chỉ đủ cho nhau nghe. Anh nói thẳng anh là người Cộng sản. Đã ở tù 27 tháng. Thuộc loại nguy hiểm nên mặc dù đã mãn án, chính quyền phóng thích nhưng địa phương anh không dám nhận nên phải giữ lại đây. Tôi bày tỏ thái độ không thiên kiến và ý muốn tìm hiểu. Đừng vô cớ coi nhau như kẻ thù theo một thói quen mù quáng và nhiễm độc tuyên truyền. Hơn nữa tôi muốn được nghe tâm sự. Như một người đối với một người cùng cảnh ngộ. Anh nhận lời. 

Anh chỉ học đến lớp nhất tiểu học. Sống ở một vùng quê xa xôi. Có lần lên thành phố một thời gian để học may. Sau đó vì nhớ đứa em nên phải trở về. Thằng em anh bằng tuổi tôi. Nó đã đi theo quân đội Giải Phóng từ mấy năm trước cùng với một số bạn bè. Ban đầu anh định thuyết phục nó nhưng cuối cùng lại bị nó thuyết phục. Anh trở về làm đoàn trưởng Đòan Thanh Niên Giải Phóng của xã. Chỗ anh ở nằm trong vùng ảnh hưởng của cả hai bên. Anh tổ chức thanh niên trong xã chống lại lệnh gọi quân dịch của "quốc gia". Quân cảnh về xã bắt quân dịch bị đánh phải bỏ chạy. Ít lâu sau, bên "quốc gia" hành quân tảo thanh. Anh cùng một số bạn bè tình nguyện thoát ly. Anh được đường dây đưa lên núi để học tập. Anh được huấn luyện trong sáu tháng về đường lối chính trị và quân sự. Mãn khóa, anh chọn ngành văn công để hoạt động vì anh có khả năng văn nghệ. Nhiệm vụ của anh là tổ chức những buổi trình diễn trong các thôn xóm để nâng cao tinh thần dân chúng nhưng anh cũng sẵn sàng chiến đấu bất cứ lúc nào cần thiết. Anh làm tất cả mọi chuyện khi nhu cầu đòi hỏi vì nhiệm vụ không có tính cách cố định và phải sống tự túc.

Anh hoạt động được gần hai năm thì bị bắt. Lúc đó anh đang phụ trách việc huấn luyện cho thanh niên ở chính xã anh nên ở lại đây một thời gian. Một hôm, "quốc gia" hành quân. Các anh biết trước. Bạn bè rút hết. Riêng anh vì bị sốt nặng nên không thể đi được. Anh phải trốn dưới hầm trong nhà một người quen. Lực lượng hành quân đóng tại đây một thời gian để tảo thanh. Anh sống dưới hầm được ba ngày. Rất khổ sở vì cơn sốt hành hạ và thiếu không khí. Thỉnh thoảng anh phải nhô lên để thở cho đỡ ngộp. Ngày thứ tư hơi bớt. Anh cho mấy đứa nhỏ đi dò xét tình hình. Anh được biết tám giờ tối lực lượng hành quân ăn cơm nên quyết định thoát ra khỏi xã vào giờ đó. Đường sá ngõ ngách trong xã anh thuộc lòng. Vừa đến cuối xã, sắp vượt qua hàng rào ấp chiến lược cuối cùng thì gặp một toán quân đi tảo thanh về. Con đường hẹp, hai bên là hàng rào tre. Không có chỗ núp. Không kịp quay lại. Anh phải nép sát vào hàng rào. Trời tối, một người lính tình cờ đi sát vào hàng rào đá phải anh. Hắn tưởng là đồng bạn nên hỏi: "Đứa mô bổ rứa bay?" Anh phát phì cười. Toan đóng kịch luôn để người lính nhận lầm nhưng không được. Anh không mặc đồng phục.  

Anh nói dối anh là thanh niên trong xã sợ bị bắt nên phải đi trốn. Dĩ nhiên người ta không tin. Anh bị ngâm dưới nước một ngày. Tra điện mười mấy lần. Bị đánh đến hộc máu mũi. Chết đi sống lại anh vẫn không khai. Sau đó anh được đưa lên cơ quan thẩm vấn của Ty Cảnh Sát. Lại chịu đủ mọi hình thức tra tấn. Đánh bằng tay, bằng gậy. Đá bằng giày nhà binh. Đổ nước xà phòng. Châm kim vào đầu ngón tay. Kết thúc biên bản hỏi cung anh bị tống giam lên Lao Chính. Trong thời gian ở Lao Chính, anh có tham gia một cuộc vượt ngục nhưng bất thành. Qua đến vòng rào thứ ba thì bị bắt. 

Tôi hỏi về tâm trạng trong thời gian bị giam giữ. Anh bảo nhiều khi rất buồn và cô đơn. Rất hối tiếc vì bị bắt quá sớm nên nhiều dự định riêng không thể thực hiện được. Anh có người yêu ở quê nhà, sắp sửa kết hôn thì anh bị bắt. Trong suốt thời gian anh ở tù, người yêu anh vẫn thường xuyên lên thăm nuôi, an ủi và tỏ lòng mong đợi anh. Anh thấy sung sướng nhưng biết chắc rằng thật khó thực hiện mộng ước cũ. Đời anh đột nhiên đi vào một ngõ rẽ. Anh biết rằng khi ra khỏi tù ngục, anh không thể lấy vợ sinh con và sống bình an được.

Anh cũng nói về chính trị, về hiện tình Miền Nam, về lý tưởng chiến đấu. Tôi không đồng ý với anh nhiều điểm vì tôi với anh khởi đi từ hai căn bản quá khác biệt. Tuy nhiên anh vẫn có thể đứng chung với tôi một chỗ, một vị trí nào nhân loại nhất và dân tộc nhất. Bằng chứng là bây giờ chúng ta ngồi với nhau ở đây, nói chuyện rất mở lòng, rất thân ái. Điều lạ lùng là qua anh, tôi đã hiểu về người Cộng sản ở một khía cạnh khác, có sức thuyết phục hơn là những bài thơ ca ngợi lãnh tụ mà tôi đã được đọc trước đây trong cuốn "Trăm hoa đua nở trên đất Bắc". 

Cuộc nói chuyện đã đưa chúng ta lại gần thật gần. Mặc dù đôi lúc anh đắn đo, không tiện nói thực, tôi vẫn hiểu những gì ngoài lời anh nói, những gì anh không nói được thành lời. Chúng ta trở nên bạn. Lắm khi tôi cũng ngại ngần. Hoàn cảnh ở đây nhiều khó khăn. Thân thiết với anh là một nguy hiểm cho tôi. Anh cũng biết thế. Đôi lúc tôi phải giả vờ lạnh nhạt, giả vờ đối xử với anh như với tất cả mọi người khác. Và sự thân ái thể hiện trong e dè dấu diếm. 

Bây giờ anh đã ra đi. Biệt tích. Chắc chắn trong suốt đời chúng ta không bao giờ gặp lại nhau nữa trừ trong những tình huống phi thường. Anh đi. Một cái bắt tay với tôi như với những người khác. Bình thường. Không xúc động. Không xao xuyến. Anh không có thói quen quyến luyến vì anh biết không thể được. Đời anh chỉ thuộc về chính anh và lý tưởng anh đang theo đuổi. Mọi ràng buộc chỉ tạm thời, mong manh. Trong lúc vội vàng tôi đưa cho anh nửa cái khăn mặt rách chúng ta chia nhau tháng trước. Tôi muốn có một lưu niệm, một kỷ vật nào đó dù rất tầm thường sẽ đi vào tương lai như bằng chứng về một người bạn. Thế nhưng bây giờ khi ngồi viết những dòng này, sợi dây thép trong góc phòng có vắt chiếc quần đùi anh bỏ quên, tôi ngước mắt nhìn nó và tôi thấy mình không có ý định hay có thể giữ nó. Bởi anh có rất nhiều ghẻ ruồi ở mông ở háng. Ý tưởng này chợt đến một cách thô bạo và tàn nhẫn nhưng tôi thực khó lòng chối bỏ những giới hạn của con người.

Hôm anh đi tôi thấy mình rưng rưng. Lần đầu tham dự vào một xa lìa mà tôi biết chắc sẽ vĩnh viễn. Có nói gì hay không cũng bằng thừa. Từ bây giờ cho đến mai sau, chúng ta chỉ có môt ý tưởng, một kỷ niệm, một cái bóng về nhau. Còn tất cả đã chảy xuôi dòng. Một xuôi dòng nào đó không tên không tuổi và vô phương cứu vãn.

 ...

Hình như đã khá lâu rồi tôi không viết nhật ký. Tại không cần thiết nữa. Tại tôi quên đi. Tại đầu óc tôi rỗng không. Tại những sự kiện mới làm tôi xao lãng. Tôi không biết được. Nhưng bây giờ thấy thèm viết. Cần viết. Muốn viết quá chừng. Buổi sáng ngủ mệt mỏi. Được thức dậy ăn cơm xong nằm đọc sách. Phần cuối cùng La vingt-cinquième heure của C. V. Gheorghiu. Những sự kiện càng ngày càng khốc liệt quằn quại. Lời văn rướm máu ở từng chữ. Những nhân vật sống thực hiển hiện với vị trí và vai trò của mình trong từng trang sách. Mấy bản Pétition của Traian Koruga, hình ảnh của bức tranh Picasso, lời kêu cầu của Moritz, Moritz hấp hối dưới cơn mưa đá của những tù nhân được phóng thích và trận đòn của bạn tù trong toa xe lửa. Sự vận chuyển ghê gớm của máy móc chi phối đời sống nhân loại. Xã hội Tây phương đè bẹp con người cá nhân. Những giờ phút sau cùng đã đến. Không còn một cứu rỗi nào nữa. Mục sư Alexandru Koruga cụt hai chân đã chết. Ước vọng được làm mục sư ở Mỹ quốc và sau khi chết chôn ở làng Fantana nơi mộ địa không hàng rào và đầy cỏ hoa đã được thực hiện một cách mỉa mai đau đớn. Không khí của tác phẩm ngột ngạt bức bối. Như không khí ở đây. Buổi trưa nắng lửa. Căn phòng giam hãm. Số phận bấp bênh. Đất nước khốn cùng. Tương lai đen tối.

Chưa bao giờ tôi thấy một tác giả, một tác phẩm nào vĩ đại như thế. Vĩ đại hơn bất cứ tác giả tác phẩm nào khác của nhân loại tôi đã được đọc. Tác phẩm chảy vào tôi như một cơn thác lũ. Thấm đến từng tế bào, từng thớ thịt, từng giọt máu đang nóng bừng trong cơ thân. Tôi cảm nhận hết sự đau thương và sự phẫn nộ tuyệt vọng tràn đầy trong từng chữ từng lời. Tôi đọc tác phẩm bằng cả hồn cả xác cả kinh nghiệm cả cuộc đời con người 22 năm lăn lóc trong cơn tao loạn của lịch sử. Tôi thấy nhiều tương đồng, quá nhiều tương đồng giữa thực tại tôi đang sống và thực tại của tác phẩm. Không phải chỉ có một Iohann Moritz làng Fatana ở Roumanie mà còn bao nhiêu Moritz khác ở Việt Nam. Dây thép gai của trại giam giăng bủa khắp nơi. Với chết chóc tù đày tra tấn. Năm này qua năm khác. Nơi này qua nơi khác. Và hình ảnh những bàn giấy, những công chức, những lính gác, những tù nhân gầy trơ xương chập chờn nhảy múa, khắp nơi, khắp nơi. Làn sóng người cùng với tiếng reo hò rên xiết vang dậy tứ phía vây bủa tôi. Tôi phải làm gì. Tôi đã làm gì được trong hoàn cảnh này.

Tôi đã chứng kiến. Tôi đã sống. Tôi đã thông cảm sâu xa những dẫy chết, những hấp hối, những cuồng phẫn tuyệt vọng. Tôi muốn làm nhà văn. Tôi muốn làm một Traian Koruga. Nhưng tôi đã làm được gì. Có phải tôi bất lực không. Trong khi tội ác cứ lan tràn. Trong khi đau thương ngập lụt. Tôi phải làm gì. Tôi phải bắt đầu từ đâu. Cuốn sách năm, sáu trăm trang chĩu nặng trong tay. Tôi mỏi mê đi vào giấc ngủ. Giấc ngủ không một chút bình yên. Những chữ những lời cứ điên cuồng vang động trong óc. Tác phẩm cứ như dài ra. Tôi thấy mình cứ tiếp tục đọc. Đọc đến ngất ngư ngạt thở. Nhưng tôi không thể ngừng. Tác phẩm còn dài, còn dài, dài không bao giờ hết. Tác phẩm không của Gheorghiu, của tôi, của ai mà của cả nhân loại. Nên sự thật đầy tràn. Nên niềm đau chảy như biển máu. Tôi cứ phải đọc, phải uống cho thật đầy, thật nư, thật trào ra miệng ra mũi, không ngưng không ngưng. Tôi ngủ hay thức. Tôi không biết nữa. Hay tôi đang ở biên giới của sự sống và sự chết như Traian khi sức chịu đựng đã lên tới cùng độ, tới mút đỉnh.

Tôi thức dậy trong đêm. Bây giờ là mấy giờ. Giờ thứ 25 trên đất nước. Giờ thứ 25 trên đất nước. Không. Không. Tôi không thể chết được. Dân tộc tôi không thể bị tiêu diệt. Dân tộc tôi trường kỳ kháng chiến trong hàng ngàn năm lịch sử. Lịch sử đất nước tôi viết bằng máu và nước mắt. Lịch sử đó không thể chết ngộp trong giờ thứ 25 này. Đây không phải là giờ cuối mà là giờ khởi đầu một trang sử mới. Tôi phải phấn đấu để góp sức viết tiếp dòng lịch sử cùng với anh em đồng bào ngoài kia trùng trùng lớp lớp. Tôi chợt nhớ đến lời của anh bạn văn công khi biết anh không được trả tự do vì địa phương anh không dám nhận: "Cần quái gì phải có ai nhận. Bước ra khỏi cổng trại giam này là hổ đã về rừng ." Rồi có ngày tôi cũng sẽ là hổ về rừng. Tại sao tôi lại tuyệt vọng. Tôi đứng lên đi tới cửa sổ. Mọi người đang ngủ yên. Tôi cầm lấy hai song sắt lạnh buốt trong tay mình. Mười ngón tay bấu chặt làm những bắp thịt gân tay nổi lên cuồn cuộn. Tôi có cảm tưởng hai chấn song sắp sửa cong vèo đi dưới bàn tay cuồng nộ của mình.

14. Máu chảy từ tim người. 

Hoài bị giải sang Lao Chính sau khi bị nhốt ở Trại Tạm Giam của Trung Tâm Thẩm Vấn gần một năm trời. Anh vẫn không có án gì cả. Người ta không có thì giờ để xét xử và có lẽ cũng không có lý do gì để buộc tội anh. Nhưng thực ra những luật lệ của tòa án có ý nghĩa gì. Việc công dân được pháp luật bảo vệ chỉ là một trò hề hay chỉ có trên giấy tờ. Thời gian giam giữ để thẩm vấn vì tình nghi thay vì 24 giờ đã kéo dài gần một năm như trường hợp của Hoài cũng là điều bình thường. Và bây giờ anh bị giải sang giam ở Lao Chính trong một thời gian bao lâu cũng không thấy ai quy định, dù là năm năm, mười năm hay chung thân, có lẽ cũng không có gì đáng ngạc nhiên. 

Anh đã ở Lao Chính được hơn bốn tháng, trong một phòng giam lớn gọi là Lao Tạm, cùng với hơn hai trăm người khác. Bên kia Lao Tạm là Lao chính, nơi giam giữ tù Cộng sản. Lao Tạm dùng để nhốt đủ mọi loại tù, có án, không có án và cả những người mới bị bắt vì tình nghi. 

Hoài không ngờ rằng có lúc mình lại vào đây. Mấy năm trước, lúc còn đi học, Hoài đã qua lại bên ngoài Lao Chính này rất nhiều lần. Nhà Lao ở phía sau Tòa Tỉnh và  Trường Áo Trắng, bên cạnh Viện Bài Lao. Thỉnh thoảng đi qua con đường này, Hoài chỉ trông thấy bức tường cao ngất có mảnh chai chơm chởm và mấy vọng canh vượt lên in hình trên nền trời. Anh không hề có ý niệm gì rõ rệt về đời sống của các tù nhân trong nhà giam đó, ngoài dư vang hãi hùng của cái tên Lao Chính đã nổi tiếng từ thời Pháp thuộc. Anh đã vô tình quá. Cũng như bao nhiêu người khác, giờ phút này, vẫn vô tình đi qua bên ngoài. 

Trong phòng giam to lớn này, tù nằm trên các sạp bằng ván đóng thành nhiều tầng. Đây là một loại giường độc đáo. Những mảnh ván lớn ghép lại làm vạc đã đen sỉn vì lưng đầy mồ hôi và cáu ghét của tù cọ mài lên qua bao nhiêu năm tháng. Trong các khe giường nhung nhúc vô số rệp. Rệp lớn, rệp nhỏ, rệp già, rệp non, rệp mới sinh chui rúc khắp nơi và tấn công tù bất cứ lúc nào. Tù phải luôn tay giết rệp. Hễ nghe nhói một cái ở lưng, ở đùi là họ vội vàng quơ tay xuống chộp rệp. Thường thường họ nghiến răng bóp bẹp con rệp rồi để lên tường di móng tay xuống quệt thành một đường máu dài lẫn xác rệp đã nát bér. Đó là hành động căm phẫn của tù đối với loài ký sinh hút máu. Thói quen này đã làm cho các bức tường phòng giam trở thành một bức tranh máu khổng lồ. Có người còn tự làm chảy máu chính mình để ký tên, viết những câu ngắn đầy phẫn nộ hoặc vẽ nguệch ngoạc đủ thứ hình thù. Bức tranh tập thể vĩ đại vẽ bằng máu rệp, cũng chính là máu người, rực lên khắp bốn bề căn phòng một mầu đỏ sẫm ghê rợn. 

Từ lúc bị giải về đây Hoài thấy cô đơn hơn ở Trại Tạm Giam. Dưới đó anh đã ở khá lâu và trở nên thân thiết gắn bó với nhiều người. Tình thân với các bạn tù làm Hoài thấy được cảm thông, an ủi rất nhiều. Lên đây, số tù quá đông và hỗn tạp nên không có được không khí gần gũi như ở Trại Tạm Giam. Hơn nữa, ở đây còn có chế độ tù trật tự kiểm soát nên bạn tù khó  bàn bạc hay nói chuyện thân mật với nhau. Tù trật tự là tù thường phạm, phần lớn là bọn lưu manh, trộm cướp, được Ban Quản Đốc ưu đãi để kiềm chế và đàn áp các tù khác. Bọn tù trật tự này rất tàn ác và làm việc rất đắc lực để lấy lòng Ban Quản Đốc. Hoài vẫn tâm niệm rằng ai cũng là đồng bào của mình, tù nào cũng là những kẻ bị áp bức, anh phải tìm hiểu chia sẻ với mọingười. Nhưng ở hoàn cảnh mới này, dù đã cố gắng, Hoài cũng chưa có được nếp sống chung hòa hợp với bạn tù như lúc còn ở Trại Tạm Giam.

Gần đây, bạn tù bỗng nhốn nháo vì các tin tức chiến sự từ bên ngoài lọt vào. Hình như phe bên kia mở cuộc tấn công khắp nơi trên toàn lãnh thổ. Những trận đánh quyết định đã nổ ra ở nhiều nơi và tình hình cũng sắp đi vào một khúc quanh mới. Không hiểu tin tức lọt vào bằng cách nào và các bạn tù rỉ tai nhau, bàn tán một cách hết sức nghiêm trọng. Một niềm phấn khởi dậy lên âm thầm giữa đám tù khốn khổ đọa đày.

Sáng hôm nay, khoảng mười giờ, có bốn người được đưa vào Lao Tạm. Cả phòng chăm chú theo dõi họ. Đó là bốn thanh niên rất trẻ, có vẻ là sinh viên. Hoài đi tới gần họ và bỗng kêu lên:

- Quân. Quân phải không?

Người bé nhỏ gầy gò nhất trong bọn nhìn anh, mắt sáng lên mừng rỡ:

- A, anh Hoài. Không ngờ lại gặp anh ở đây.

Hoài quen Quân từ mấy năm trước, lúc Quân còn là một học sinh trung học ở một tỉnh nhỏ. Hồi đó Quân đã làm thơ rất nhiều và có tặng Hoài một tập thơ đầu tay quay ronéo. Từ lúc quen nhau, Hoài ít có dịp gặp Quân. Hoài hỏi:

- Bị bắt vì vụ gì vậy? Hình như Quân vào đại học rồi phải không?

 Quân quay nhìn mấy người bạn mình:

- Vâng. Tôi mới vào đại học năm này. Còn vụ bị bắt dài dòng lắm. Để tôi giới thiệu với anh Hoài mấy người bạn.

Quân quay nhìn mấy người kia:

- Anh Lộc học Văn Khoa. Anh Chi, sinh viên Cao Đẳng Mỹ thuật. Anh Hàn, học Sư Phạm. Có lẽ anh Hoài biết Hàn rồi.

Hoài bắt tay mấy người bạn mới. Tay họ đều bóp thật chặt, đầy nhiệt tình. Hoài nhíu mày nhìn Hàn:

- Tôi nhớ rồi. Anh Hàn học Sử Địa. Hình như sau tôi một năm thì phải.

Hàn cười:

- Anh nhớ đúng lắm. Tôi có gặp anh một vài lần nhưng chưa nói chuyện nhiều. 

Hoài kéo tay Quân:

- Lại đằng này nói chuyện tiện hơn.

Cả bọn theo Hoài đến chỗ Hoài nằm. Các bạn tù đang đứng chung quanh nhìn, im lặng tránh đường cho họ đi. Hoài ngồi xuống sàn nhà:

- Mình ngồi đây đi. Ở tù không có bàn ghế đâu nhe. 

Cả bọn đều cười. Chi pha trò:

- Ngồi kiểu nào đây anh? Xếp bằng, chồm hổm hay bó gối? Kiểu nào đỡ mỏi nhất? 

Hoài nhìn Chi, anh chàng đẹp trai trắng trẻo đang cười rất tươi. Hoài gật gù:

- Cái đó tùy mỗi người. Không chừng các anh sẽ khám phá ra nhiều kiểu ngồi mới lạ nữa. Bây giờ các anh kể cho nghe vụ bị bắt đi. Ở đây tụi tôi cũng nghe phong trào sinh viên tranh đấu trở lại nhưng không rõ lắm. 

Mấy sinh viên mới vào trở lại nghiêm trang. Lộc nói:

- Tụi tôi nối tiếp truyền thống tranh đấu của mấy anh những năm trước đó. Đầu niên khóa, chúng tôi gây phong trào đòi tự trị đại học và yêu cầu trả tự do cho những sinh viên đã bị bắt. Sau đó, khi phong trào đã lớn mạnh, chúng tôi xoay qua đòi chủ quyền, đòi tự do dân chủ. Gần đây chính quyền thấy mua chuộc, lũng đoạn chúng tôi không được nên quay sang đàn áp. Chúng tôi bị bắt khi đi làm công tác cứu trợ chiến nạn ở Trường Áo Trắng. Vụ dân chiến nạn ở các tỉnh lân cận chạy vào đây anh biết chưa?

Hoài lắc đầu:

- Chưa. Ở đây chúng tôi có nghe chuyện bên kia tổng tiến công ở nhiều nơi nhưng không rõ tình hình cụ thể ra sao. 

Quân tiếp lời Lộc:

- Tình hình đã đến lúc vô cùng khẩn trương. Quân đội bên này ở tỉnh sát giới tuyến đã tháo chạy. Người ta gọi là di tản chiến thuật. Dân chúng kéo vào đây tị nạn. Các trường học phải tạm nghỉ để lấy chỗ cho dân chúng ở mà vẫn không đủ. Việc cứu trợ rất bê bối. Đồ cứu trợ vào túi bọn tham nhũng nhiều hơn đến tay đồng bào. Chúng tôi tổ chức đoàn cứu trợ của riêng sinh viên. Sinh viên đi lạc quyên và đem vào các trại tạm cư phát tận tay cho đồng bào. Chúng tôi cũng giải thích cho đồng bào rõ tình hình và trình bày vụ tham nhũng đồ cứu trợ. Vậy là chúng tôi bị chụp mũ phá rối trị an, làm lợi cho Cộng sản. Bốn đứa tụi tôi mới bị ốp sáng nay khi đang phát gạo và nói chuyện với đồng bào ở Trường Áo Trắng. Còn nhiều anh em nữa nhưng có lẽ họ chạy thoát được. 

Hoài chăm chú nghe Quân nói. Cả mấy người tù bên cạnh cũng lắng tai nghe ngóng. Mắt họ ngời sáng một niềm phấn khởi vô hạn. Hoài hỏi mấy người bạn mới rất kỹ về tình hình chính trị, quân sự cả nước. Anh không ngờ có biến động lớn lao như vậy. Đất nước đang chuyển mình, cả nước sục sôi trong cơn bão lửa của giờ phút quyết định. Hoài thấy một chân trời mới mở ra trước mặt khi anh ra khỏi đây. Tự dưng Hoài tin tưởng giờ phút đó đã sắp tới. Quân cũng cho biết, các bạn cũ của Hoài, những Quang, Băng, Trình, San... đã ra trường và đi xa cả. Những người đó, dù bất cứ nơi đâu, ở lãnh vực nào, họ cũng đang tiếp tục tranh đấu cho lý tưởng chung của dân tộc, lý tưởng mà thế hệ trẻ các anh đã tự nhận đứng ra gánh vác. 

Trong bốn người mới vào, chỉ có Quân và Lộc nói nhiều. Một lát sau, Quân có vẻ mệt nhọc. Anh thở khó khăn và xin lỗi phải nằm xuống nghỉ. Quân cho biết anh bị nám phổi đang nằm điều trị tại Viện Bài Lao nhưng thấy tình hình biến chuyển và anh em hoạt động hăng hái nên nóng lòng xuất viện ra làm việc với anh em dù anh còn rất yếu. Hàn hầu như không nói gì, chỉ lặng lẽ theo dõi câu chuyện của các bạn. Chi ban đầu góp ý một vài câu nhưng anh bỗng trở nên ngơ ngẩn xuất thần khi trông thấy bức tranh máu trên tường. Anh không chú ý đến câu chuyện của các bạn nữa. Anh đã hoàn toàn bị bức tranh thu hút. 

Trước mặt Chi chỉ còn là một mầu đỏ máu chói chang. Mầu đỏ rực lên, chấp chới, bập bùng như ngọn lửa của một trận cháy rừng. Mầu đỏ chan hòa như máu đổ ra từ một vết thương chí mạng đâm suốt tim. Mầu đỏ gay gắt của mặt trời và ráng chiều vào một hôm nắng quái sắp có giông bão. Mầu đỏ sẫm tía lại trên mặt con gà bị bóp cổ để cắt tiết. Mầu đỏ với những vệt ngang dọc loạn đả trở nên nóng bỏng, hừng hực, sôi trào một niềm đau thương và cuồng phẫn vô biên. Chi thấy mình nổi da gà, rờn rợn khắp châu thân.

Trong mấy năm học Cao Đẳng Mỹ Thuật, anh đã xem hàng ngàn bức tranh nhưng chưa có bức tranh nào làm anh khích động như bức tranh máu này. Ngay cả các danh tác của những họa  sĩ nổi tiếng có họa pháp mãnh liệt nhất như Van Gogh, Picasso... đối với bức tranh máu này cũng không có nghĩa gì cả. Màu đỏ ma quái và đường nét cuồng loạn ở đây trở nên sinh động phi thường. Chi có cảm tưởng mầu đỏ máu trên tường sẽ dâng lên làm ngập lụt hết, sẽ bùng lên đốt cháy mọi gông cùm xiềng xích. Mầu đỏ máu này có sức công phá ghê gớm của nước, lửa và gió bão kết hợp lại. Mầu đỏ này chảy ra từ tim người. Đúng rồi. Mầu đỏ này có sức công phá ghê gớm như vậy vì chảy ra từ tim người. Chi thấy tim mình nhói lên vì ý tưởng này. Và bỗng nhiên trong lòng anh nổi lên một cơn đam mê sáng tạo dào dạt. Anh phải góp phần mình vào công trình rực lửa này. Mắt anh mờ dần đi. Những hình ảnh, những đường nét mạnh mẽ bắt đầu nổi lên trong óc anh bừng bừng.

Chi từ từ đứng lên tiến lại sờ vào bức tranh choáng ngợp trên tường. Hoài và mấy người kia ngẩng lên nhìn theo. Hoài nói:

- Bức tranh tập thể của tù vẽ bằng máu đó. 

Chi tiếp tục sờ tay lên vách. Anh lẩm bẩm:

- Đúng rồi. Vẽ bằng máu. Bằng máu người.

Chi bỗng quay lại hỏi Hoài, mắt anh ngời sáng ngọn lửa kỳ dị:

- Tôi muốn vẽ thêm vào bức tranh này được không? 

Hoài gật đầu:

- Dĩ nhiên được chứ. Nhưng anh phải leo lên trên cao kia vì dưới này hết chỗ rồi. 

Hoài nói ý định của Chi, xin phép mấy người tù nằm trên giường rồi giúp Chi leo lên. Hai người đứng ngất ngưởng trên tầng giường cao nhất, trước một khoảng tường trống gần đụng trần nhà. Hoài chợt nhớ ra một điều, anh hỏi Chi:

- Anh vẽ bằng gì đây?

Chi đăm đăm nhìn vào khoảng tường. Anh trả lời như tự nói với mình:

- Vẽ bằng máu. Phải rồi. Vẽ bằng máu người. 

Chi đưa đầu ngón tay trỏ lên miệng cắn mạnh. Anh nhăn mặt. Một dòng máu đỏ tươi chảy ra. Chi phóng ngón tay lên tường vạch một vệt đỏ ngời. Hoài giật mình sửng sốt nhìn theo. Chi say sưa phóng ngón tay đầy máu của mình trong cơn đam mê sáng tạo cuồng nộ. Anh vẽ một khuôn mặt. Khuôn mặt gân guốc và khắc khổ. Ba nếp nhăn khắc sâu trên trán. Đôi hàng lông mày rậm xếch lên. Đôi mắt dữ dội, hận thù và biểu lộ một ý chí mãnh liệt. Một nét dọc mạnh bạo trên chiếc má hóp như một vết chém. Chiếc mũi to lớn. Đôi môi mím chặt. Cằm bạnh ra cương quyết. Chi đã cắn thêm vào ngón tay lần thứ ba cho máu chảy tiếp. Anh không thấy đau nữa. Anh cũng không để ý đến thế đứng chênh vênh của mình trên cao và Hoài đang quàng tay giữ ngang lưng anh. Chi chống tay trái lên tường, tay kia tiếp tục vẽ. Anh vạch lên khuôn mặt ba đường dọc, một đường thẳng và hai đường cong quẹo đi. Đó là ba song sắt của cửa nhà tù. Anh vẽ thêm hai bàn tay nắm vào hai song sắt đã cong vèo. Hai bàn tay gân guốc, ngón thô kệch, cổ tay mạnh bạo như được đúc bằng thép. Hai bàn tay to lớn kỳ lạ, vươn ra từ đôi vai và lồng ngực trơ xương, tưởng chừng có thể bứt hẳn hai song sắt ra khỏi khung cửa. 

Bên ngoài là tự do. Hoài nghĩ thầm. Người anh nóng ran lên khi Chi chấm ngón tay ký tên mình với giọt máu cuối cùng. Chi buông thõng hai tay xuống, người anh mềm nhũn trong tay Hoài. Hoài có cảm tưởng Chi có thể thả rơi mình xuống khoảng không một cách dễ dàng. Hoài giữ chặt lưng Chi và cúi xuống tìm cách đỡ Chi leo xuống đất. Hoài bỗng khựng lại. Hàng trăm bạn tù đều đứng lên nhìn hai anh. Hàng trăm cặp mắt ngước lên. Mỗi con mắt là một ngọn lửa ngời sáng. Hoài nhìn sang Chi, Chi đã nhắm mắt lại, mặt tái xanh, hơi thở yếu ớt. Hoài chợt hiểu ra. Chi đã thắp lên ngọn đuốc đầu tiên. Ngọn đuốc anh vừa tàn nhưng đã mồi cho hàng trăm ngọn khác nơi các bạn tù cháy thành một rừng lửa đỏ.

Hoài hướng nhìn lên bức tranh Chi vừa vẽ. Cả trăm cặp mắt bên dưới cũng hướng nhìn theo anh. Bức tranh của Chi còn tươi mầu đỏ vừa chảy từ tim ra. Bức tranh của Chi trên đỉnh cao của bức tranh máu tập thể bỗng bập bùng như một ngọn vươn cao nhất trong rừng lửa cháy. Cặp mắt của người tù trong tranh rực lên, bàn tay chuyển động và hai song sắt bứt tung đi dưới đôi tay vũ bão của con người khát vọng tự do.

ĐOẠN KẾT VÀ LẠI MỞ ĐẦU:

Vẫn rạo rực đi về tương lai. 

Chiếc máy bay nhấc mình lên khỏi đường băng lao vút lên bầu trời trong xanh. Hoài nhìn qua cửa sổ vẫy nhẹ tay chào từ biệt Thành Phố Thơ yêu dấu. Tất cả đã qua đi như một giấc mộng tuyệt đẹp dù giấc mộng đó đầy bão táp. Có sao đâu khi ta đã sống đến gần đứt sự sống trên đỉnh thanh xuân của đời mình với thành phố thân yêu này. Rồi có ngày ta sẽ trở lại. Hoài nghĩ thầm và mơ màng nhớ về quá khứ. 

Sau hơn một năm bị giam giữ, những biến cố chính trị mới đã đưa Hoài ra khỏi nhà tù. Anh lại trở về với trường đại học và học vội vàng mấy tháng trước khi thi tốt nghiệp. Trường Đại Học Sư Phạm và các giáo sư cũng đã dễ dãi châm chước cho anh và anh đã qua được kỳ thi tốt nghiệp không mấy khó khăn. Còn ở trường Đại Học Văn Khoa, tuy anh chưa xong cử nhân nhưng cũng đã lấy thêm một chứng chỉ nữa theo yêu cầu của trường Sư Phạm. Anh đã có đủ điều kiện để ra trường đi làm một giáo sư dạy trung học. 

Khi được chọn nhiệm sở theo bảng nhu cầu của Bộ Giáo Dục, anh đã không ngần ngại chọn một thành phố cao nguyên, nơi anh mới chỉ biết cái tên nó trên bản đồ. Anh vẫn còn là một đứa thích phiêu lưu nên không muốn về sống với gia đình mặc dù anh có thể chọn nhiệm sở tại thành phố nơi gia đình anh đang ở. Anh vừa tròn 22 tuổi và hơn một năm trong tù không hề làm nguôi đi ngọn lửa chinh phục của tuổi thanh xuân.  

Những cuộc tình trong bốn năm ở trường đại học làm cho tâm hồn anh phong phú sôi trào nhưng vẫn không làm anh nguôi khao khát.  

Ngọc Lan, loài hoa bé nhỏ băng trinh trên đại thụ, mối tình chân mây cuối trời của anh từ thuở còn trung học đã chìm dần vào xa cách. Anh không nhận được tin tức, thư từ gì của cô nữa nhưng anh đã để cho cuộc tình với cô lặn vào tiềm thức, nơi anh biết những hồi ức sẽ làm cho anh mãi hoài vọng về một cái gì dịu dàng mê đắm không có thực trong suốt đời mình. 

Còn Siam, cuộc tình đầy trăng của anh, sau lần đoạn tuyệt đã có thêm một dấu chấm lửng với lần cô vẫy tay chào anh trong phòng thăm nuôi của Trại Tạm Giam, vẫn với chiếc răng khểnh treo trên nụ cười. Anh biết cô đã đi lấy chồng. Nhưng dù đã có lần đoạn tuyệt, dù cô đi lấy chồng, không có nghĩa là cô không còn thuộc về anh. Cô đã ở trong anh và anh biết cô mãi mãi ở trong anh khi anh còn sống với quá khứ thanh xuân không thể nào quên.

Đối với Hồng, cô bé có đôi mắt xanh mầu trời mùa hạ, với tình yêu trong sáng, hiến dâng và mãnh liệt của tuổi dậy thì, anh vẫn cảm thấy mình không có quyền. Anh đã ra đi không từ biệt cô dù anh biết anh lại làm cô đau đớn. Thà là như thế để anh lại khỏi làm cô đau đớn. Anh gởi đến cô một lời xin lỗi lặng thầm trong trí tưởng.

Và Thương, Thương đã ra khỏi cuộc tình đầu của cô và tiếp tục lang thang trong những cuộc tình lãng mạn khác từ sau cuộc tình của nỗi đam mê trong cơn say không tròn chếch choáng với anh. Trong thời gian anh bị giam, Thương đã lần lượt yêu hai người bạn khác của anh. Sau ngày anh ra tù, cô đã tìm đến với anh và rủ anh đi chơi ngoài bãi biển. Nơi đó, trong một buổi tắm đêm hoàn toàn khỏa thân, đáng lẽ anh có thể gần gũi thân xác với cô nhưng anh đã không làm. Cô là một giấc mơ lãng mạn của anh và ánh trăng trên bãi biển vắng người đêm đó lại không đủ làm thành giấc mơ khi giữa anh và cô đã có một cái gì đó ngăn cách. Cô đã trở lại với anh một lần như một điều an ủi nhưng anh không cần an ủi. Trong tình yêu, anh không bao giờ cần an ủi hay xót thương.

Những cuộc tình thời sinh viên của Hoài không phải chỉ có chừng đó. Một tháng sau khi ra tù đi học lại, dù rất bận rộn, anh thỉnh thoảng đến trồng cây si trước Trường Áo Trắng. Anh thường không nhìn ngắm riêng một cô gái học trò nào. Anh say mê những mái tóc thề, những tà áo trắng, những vành nón nghiêng nghiêng, những đôi mắt ngây thơ hay thẹn thùng làm duyên, những tiếng cười vô tư trong trẻo. Anh rạt rào tình yêu thương với tất cả những gì làm nên cái đẹp dịu dàng muôn đời của con gái Thành Phố Thơ. Có lần anh dại dột chạy theo một cô gái có làn da bánh mật mặn mòi và mái tóc óng mượt dài đến tận eo. Anh đạp xe song song với cô trên suốt đường về và theo cô vào nhà làm cô hoảng sợ chạy trốn luôn xuống bếp. Anh theo cô xuống tận bếp để nói một lời làm quen nhưng đã bị ông bố cô chận lại và đuổi anh ra khỏi nhà khi ông không thể hiểu được kiểu làm quen táo bạo và kỳ quặc của anh.

Đó không phải là chuyện lạ lùng nhất anh đã từng làm. Chỉ một tuần sau khi ra tù đi học lại, Hoài đã gởi một lá thư tỏ tình cho nữ giáo sư dạy Anh văn của mình ở trường Đại Học Văn Khoa. Hoài đã từng say mê hình ảnh nữ giáo sư này từ mấy năm trước. Bà là giáo sư tiến sĩ về văn chương Anh Mỹ nhưng lại  tốt nghiệp ở một trường danh tiếng nhất của nước Pháp. Chồng bà cũng là giáo sư đại học. Bà nói tiếng Anh hoàn toàn như một người Anh với giọng trong trẻo lôi cuốn lạ lùng. Bà thường mặc jupe, đi giày cao gót làm cho bà càng có vẻ như một phụ nữ Tây phương. Đôi mắt thông minh sau cặp kính cận thị xanh nhạt thường nhìn sinh viên với cái nhìn dò hỏi và hơi nghiêm khắc. Hoài không sợ cái nhìn đó như phần lớn sinh viên khác. Đôi khi trong giờ học, anh không quan tâm đến nội dung bài giảng bằng nỗi say mê đôi mắt thông minh và giọng nói trong trẻo của bà. Hình như bà biết điều đó nhưng cũng không có thái độ bực mình.

Ngay đầu giờ học đáng ghi nhớ đó, Hoài đi thẳng lên bàn giáo sư lúc bà vừa vào phòng ngồi xuống ghế, đưa cho bà lá thư và lặng lẽ trở về chỗ ngồi. Đây không phải là lá thư anh mới viết mà anh đã chép lại lá thư anh viết lúc còn ở tù, vào một đêm anh nhớ đến hình ảnh của bà. Trong lá thư bày tỏ nỗi mê đắm của anh có đoạn:

"Đối với tôi chị thật yếu đuối. Tôi muốn nâng đỡ thân hình mảnh mai trên bước đi xiêu đổ của chị. Tôi muốn gỡ cặp kính để hôn lên đôi mắt thông minh đầy trí tuệ. Tôi muốn uống nuốt trên môi chị những âm thanh ngọt ngào và lảnh lót như tiếng chim rừng buổi sớm. Đối với tôi, chị chỉ là một phụ nữ đáng yêu và đáng ngưỡng mộ. Lẽ nào tôi không được bày tỏ tình cảm của mình chỉ vì chị là giáo sư đứng trên bục giảng và tôi là một sinh viên.

Trong bóng đen tù ngục này, đêm nay hình ảnh chị ngời sáng như một vì sao sau song sắt, rọi vào tâm hồn tôi một chút ánh sáng xanh mờ huyền ảo làm tôi nhẹ lòng."

Cũng như Hoài, sinh viên cả lớp chăm chú nhìn bà. Hoài thấy bà chớp mắt kinh ngạc khi đọc bức thư dài bốn trang vở học trò. Hình như bà rùng mình và đôi tay hơi run. Cuối cùng bà ngẩng lên nhìn Hoài, đôi mắt ươm ướt và nói nhẹ nhàng"Cám ơn anh."

Sau giờ học đó, Hoài cảm thấy giữa bà và anh hình như có một cái gì đó hơi khác thường và thật tế nhị. Có thể là một sự cảm thông, một tình cảm nhẹ nhàng hay một điều gì đó chưa có tên gọi dù hai người chưa hề nói chuyện riêng với nhau và chỉ gặp nhau trong lớp học. 

Nhiều người yêu, nhiều hình thái tình yêu đã đi qua tâm hồn Hoài thời sinh viên nhưng vẫn không làm anh thôi khao khát. Giờ đây, khi từ giã Thành Phố Thơ, giã từ tuổi  trẻ Hoài đã sống cháy như ngọn lửa, trong hoài vọng về những đam mê ngọt ngào, Hoài vẫn tiếp tục mơ về những tình yêu mai này sẽ đến, với những người con gái lạ lùng nào đó nơi chốn núi rừng xa xôi. 

Còn những chuyện thời cuộc, chính trị trào sôi anh đã sống trải và trả giá, tất cả đã qua đi rồi tiếp tục những giai đoạn  khác. Vẫn chưa có gì sáng sủa trên đất nước này. Vẫn chiến tranh, hận thù, tranh chấp, phân ly với trăm ngàn thủ đoạn. Những vết thương trên mặt đất, trên thịt da và trong tâm hồn vẫn sâu thêm, lở lói. Khát vọng thanh bình, khát vọng tự do dân chủ vẫn cháy bỏng nhưng nghẹn ngào nơi những tâm hồn bị khủng bố, xua đuổi, đày đọa, giam cầm, trong những thành phố ngột ngạt, những vùng nông thôn tiêu điều đồng khô cỏ cháy và loang lỗ vết bom đạn.

Hoài là kẻ tràn đầy khát vọng và tinh thần phản kháng. Anh và bạn bè, những người cùng một thế hệ trào sôi lý tưởng không muốn đứng bên lề. Các anh muốn đi trong lịch sử, làm nên lịch sử với những giấc mơ lấp bể vá trời. Nhưng các anh cũng thật nhỏ bé. Lịch sử đất nước vẫn đi theo con đường chông chênh của định mệnh, nhưng các anh tự hào là những kẻ đã nhập cuộc và dấn thân.

Hoài đã suy niệm sâu xa về lịch sử, về đất nước và con người, về những giá trị nhân bản, nơi chốn tận cùng ngục tù của đời sống. Nơi đó, trong đêm đen của vực sâu, tâm thức anh đã đốt  lên ngọn lửa phá xiềng, xiềng xích của nô lệ, hận thù, lầm lạc, yếu đuối và cả tham lam, kiêu hãnh.

Giờ đây, trên cánh bay về tương lai, Hoài thấy mình mang đầy đủ hành trang của tri thức và cuộc sống để tiếp tục con đường chinh phục.

Khi Thành Phố Thơ đã hoàn toàn khuất lại phía sau, trong tầng mây trắng bồng bềnh, Hoài nhìn thấy giữa trời xanh một lớp học trên vùng rừng núi cao nguyên. Những học sinh trai gái có đôi mắt ngây thơ và khao khát đang mở tròn uống nuốt không phải bài giảng giáo khoa mà là những lời tâm sự về đời của một thầy giáo mới. Hoài thấy rạo rực như sắp sửa đến giờ hẹn với một người tình.

Tác phẩm tiểu thuyết đầu tay viết tại Huế 1967

(Về sau có sửa chữa, bổ sung nhưng tinh thần và phong cách vẫn như bản thảo đầu tiên)

Tiêu Dao BẢO CỰ

(xem tiếp phần phụ lục)

Phần I

Phần 2

Phần 3

Phụ lục

Trên đỉnh thanh xuân

Tiêu Dao Bảo Cự

art2all.net